مجید اخشابی؛ از سنتور تا تیتراژ گمگشته
زندگی و آغاز
مجید اخشابی در بیست‌وهفتم دی ۱۳۵۱ در بیمارستان بهار تهران به دنیا آمد. ویکی‌پدیای فارسی تاریخ را ثبت کرده است. بیتوته نوشته تا شش‌سالگی در تهران بود و پیش‌دبستانی را همان‌جا تمام کرد و در هفت‌سالگی با انتقال محل کار پدر به تنکابن رفت. در میان پنج فرزند، سه برادر و دو خواهر، کوچک‌ترین است. نوروز ۱۳۸۲ پدرش را از دست داد. این جزئیات خانوادگی در زندگینامه‌های فارسی تکرار شده‌اند. علاقه به موسیقی از کودکی با صدای ساز، به‌ویژه سنتور، شکل گرفت. سازهای اصلی در دانشنامه سنتور، سه‌تار و پیانو هستند و سنتور ساز اصلی است.
دیپلم ریاضی فیزیک گرفت. کارشناسی مهندسی عمران را در دانشکدهٔ فنی دانشگاه آزاد چالوس گذراند. بعد کارشناسی موسیقی را از دانشکدهٔ هنر و معماری دانشگاه آزاد تهران مرکز گرفت. کارشناسی ارشد نوازندگی موسیقی ایرانی را از دانشگاه هنر تهران و دکترای پژوهش هنر را از دانشگاه هنر دریافت کرد. دورهٔ پسادکتری موسیقی‌درمانی را در دانشگاه علامه طباطبایی گذراند. دانشنامه او را عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور تهران دانسته و نوشته طی حکمی مدیرکل فرهنگی و اجتماعی همان دانشگاه شد. استادانی که فهرست شده‌اند همایون خرم، فریدون شهبازیان، مصطفی کمال پورتراب، حاتم عسکری، سیدحسین میثمی و سعید زاویه‌اند. این زنجیره یعنی آموزش هم در ردیف و ساز ایرانی بوده و هم در مبانی نظری.
فعالیت نوازندگی، آهنگسازی، تنظیم، نظارت بر ضبط و تولید از ۱۳۷۰ آغاز شد. از ۱۳۷۵ با تشکیل گروه هنری مهرآوا با صداوسیما همکاری کرد و کنسرت‌هایی در ایران و در انگلستان، روسیه، اسپانیا، ژاپن در فستیوال مین‌اون، کره، هندوستان و مالزی اجرا کرد. بیتوته و دانشنامه این فهرست کشورها را آورده‌اند. پیش از شهرت خوانندگی، نوازندهٔ سنتور و تنظیم‌کنندهٔ آلبوم دشت شقایق‌ها ۱۳۷۶ و فال حافظ ۱۳۷۸ در حوزهٔ موسیقی فارس بوده است. مهر در پروندهٔ تیتراژ گمگشته تأکید کرده که تا پیش از آن عمدتاً به‌عنوان نوازنده شناخته می‌شد. آموزشگاه موسیقی همراز و ماهنامهٔ فرهنگی اجتماعی زیروبم را بنیان گذاشته است. سایت رسمی و پایگاه دانشگاهی‌اش کارنامهٔ اجرایی و پژوهشی را جداگانه نمایش می‌دهند.
مسیر هنری
شهرت عمومی با تیتراژ پایانی مجموعهٔ تلویزیونی گمگشته در ۱۳۸۰ رسید. سریال به کارگردانی رامبد جوان از شبکهٔ سه در رمضان پخش شد. مهر در سلسله گزارش خاطره‌بازی تیتراژها نوشته بازیگرانی چون آتیلا پسیانی، فرامرز صدیقی، آتنه فقیه نصیری، پژمان بازغی و حدیث فولادوند در آن بازی داشتند و مجموعه مبدأ نگاهی جدی‌تر به موسیقی تیتراژ سریال شد. ترانه از علی معلم است. آهنگسازی و تنظیم و خوانندگی با اخشابی است. آی‌فیلم۲ همین عوامل را تکرار کرده است. اخشابی به مهر گفته قرار بوده موسیقی متن را کار کند؛ عوامل تیتراژ پایانی باکلام خواستند و شعر معلم انتخاب شد. مدیران شبکه ابتدا قطعه را نپذیرفتند و گفتند پخش نخواهد شد. سه روز به رمضان مانده بود. او گفته یا همین کار پخش شود یا تیتراژ بی‌کلام باشد. با شروع پخش سریال، قطعه هم پخش شد و دو دهه بعد هنوز زمزمه می‌شود. مهر این تیتراژ را خط‌شکن جریان تیتراژخوانی امروز دانسته است.
آلبوم گمگشته در ۱۳۸۱ با ناشر آوای برگ آمد. همراز ۱۳۸۳ با هم‌آواز آهنگ و پریزاد ۱۳۸۴ با سروش در جدول دانشنامه‌اند. سایت رسمی سه آلبوم و بیش از دویست تک‌آهنگ را ذکر کرده است. پس از گمگشته، تیتراژ مجموعه‌ها و برنامه‌های پرشماری را خواند: همراز، عروج، مهتاب، محلهٔ بنده‌نواز، یک وجب خاک، خانه‌به‌دوش، متهم گریخت، نقطه سر خط، همه بچه‌های ما، نوشدارو، اولین انتخاب، دارا و ندار، سفر بخیر، بوی خوش زندگی، روزهای زیبا، چهار چرخ، الفبای مهربانی، ستاره بیست، مردان آهنین، صبح بخیر ایران، سیمای خانواده، بهار نارنج، جشن رمضان سال‌های ۸۵ تا ۸۸، شب‌های شیدایی، خانه مهر و ده‌ها عنوان دیگر که دانشنامه ردیف کرده است. مهر نوشته این مسیر او را از نظام اقتصادی بازار موسیقی دور کرد اما در گوش مردم به‌عنوان خوانندهٔ تراز تیتراژ ماند.
در گفت‌وگوی مهر در اردیبهشت ۱۳۹۹، خود را هنرمند شمالی خوانده که بهار بدون سفر به شمال برایش معنا نداشت و در قرنطینهٔ کرونا در خانه ماند، نوازندگی سنتور را روزانه چند ساعت از سر گرفت و تدریس دانشگاهی را مجازی ادامه داد. قطعات تموم میشه روزهای سخت با حمایت مرکز موسیقی حوزهٔ هنری، ای عشق در پایان ۱۳۹۸ و تیتراژ سریال میان‌بر شبکهٔ پنج را کارهای بهاری آن دوره دانسته است. ایسنا عنوان جداگانه‌ای ثبت کرده که خواندن کارهای بهاری سنت هرساله‌اش شده است. در همان گفت‌وگوی مهر از رویای کنسرت نوازندگی سنتور با ارکستر بزرگ پس از کرونا گفته است. مسیر او از نوازندهٔ مهرآوا به صدای رمضان تلویزیون و بعد به استاد دانشگاه و تولید تک‌آهنگ مناسبتی می‌رسد.
سبک و صدا
ژانر در دانشنامه پاپ و سنتی است. بیتوته نوشته کار را با سنتی آغاز کرد و به پاپ آمد اما تلفیق سنتی و پاپ را انتخاب کرد. سنتور در تنظیم‌ها رنگ ایرانی می‌دهد حتی وقتی قالب قطعه تیتراژ پاپ است. گمگشته از نظر مهر ساختارشکن بود چون تیتراژ سریال به شکل امروزی مرسوم نبود. شعر معلم با ملودی اخشابی، تصنیف مناسبتی را به سریالی برد که خود حال‌وهوای رمضانی صرف نداشت. اخشابی به مهر گفته موسیقی خاطره را ذخیره می‌کند و تصویر و صوت یکدیگر را کامل می‌کنند. این موضع نظری با تحصیلات پژوهش هنر و موسیقی‌درمانی هم‌خوان است: صدا را ابزار درام و حتی درمان می‌بیند نه فقط سرگرمی بازار.
کتاب‌ها چارچوب همین گوش را می‌سازند: نوازندگی در استودیو ۱۳۸۹، متد علمی سنتورنوازی ۱۴۰۱ نشر دانشگاهی، شناخت و بررسی موسیقی عاشیقی همدان ۱۴۰۲. مقالات او در دانشنامه از موسیقی‌درمانی سالمندان و کودکان بیش‌فعال تا گردشگری موسیقی و سازبندی تعزیه را پوشش می‌دهند. شنوندهٔ تیتراژ این مقالات را نمی‌خواند، اما توضیح می‌دهد چرا کارنامه میان تصنیف بهاری، تیتراژ سریال و پژوهش دانشگاهی تقسیم شده است. رهبری ارکستر ملی صداوسیما و اجرا با ارکستر سمفونیک در همایش چهره‌های ماندگار، در زندگینامه‌ها آمده است. صدا در تیتراژها معمولاً واضح، ملودیک و مناسب پخش تلویزیونی است؛ تحریر سنگین دستگاهی هدف اصلی نیست. سنتور و آهنگسازی خود، امضای سازی را زیر صدا نگه می‌دارد.
دوری از مارکت کنسرت پاپ تجاری، که مهر به آن اشاره کرده، سبک را از رقابت تک‌آهنگ شبکه‌های اجتماعی جدا کرده است. در عوض تقویم او به رمضان، بهار و مناسبت ملی تلویزیون بند است. قطعهٔ مادر و پدر و یلدا در سایت رسمی به‌عنوان تک‌آهنگ آمده‌اند. طنین وطن تیتراژ سریال میراث در همان سایت است. این الگوی مناسبتی را نباید ضعف دانست؛ انتخاب مسیر رسانه‌ای است که از ۱۳۸۰ تثبیت شد.
آثار و همکاری‌ها
سه آلبوم رسمی جدول دانشنامه ستون فیزیکی کارنامه‌اند. بقیه تک‌آهنگ و تیتراژ است. همکاری با علی معلم در گمگشته مهم‌ترین همکاری شعری آغازین است. رامبد جوان کارگردان سریالی است که صدا را معرفی کرد. فریدون شهبازیان در فهرست استادان است و پیوند نسل آهنگسازی ارکسترال را نشان می‌دهد. همایون خرم نیز در همان فهرست است. نوازندگی سنتور در آلبوم‌های دیگران پیش از خوانندگی، او را به شبکهٔ موسیقی فارس و تولید استودیویی وصل کرد. گروه مهرآوا بستر اجرای بین‌المللی دههٔ هفتاد بود.
تیتراژ متهم گریخت و خانه‌به‌دوش او را به کمدی تلویزیونی نیز برد نه فقط سریال جدی رمضانی. چهار چرخ تیتراژ آغازین و پایانی داشته است. دارا و ندار همین الگو را دارد. ستاره بیست مسابقه است نه سریال. این تنوع قالب، صدا را در ژانرهای تصویری مختلف آزمایش کرد. در کرونا، حوزهٔ هنری ناشر/حامی تموم میشه روزهای سخت شد. میان‌بر شبکهٔ پنج تیتراژ تازهٔ پایان دههٔ نود است. سایت دکتر اخشابی آلبوم‌ها و تک‌آهنگ‌ها را با تفکیک نمایش می‌دهد و عدد بیش از دویست تک‌آهنگ را ادعا می‌کند؛ شمارش دقیق همه در این مقاله ممکن نیست اما نسبت سه آلبوم به انبوه تک‌آهنگ با مسیر تیتراژخوانی می‌خواند.
برای گوشه این بخش فرعی است؛ برای فهم سبک، نشان می‌دهد هنرمند خود را معلم و پژوهشگر هم می‌داند. ماهنامهٔ زیروبم نقش رسانه‌ای موازی خوانندگی است.
جایگاه
اخشابی در تاریخ تیتراژ تلویزیون ایران نقطهٔ چرخش ۱۳۸۰ است. مهر صریحاً گمگشته را آغاز رقابتی دانسته که تهیه‌کنندگان بعداً از تیتراژ برای معرفی خواننده بهره بردند. خودش پیش از آن نوازنده بود و با همان تیتراژ خواننده شد. جایگاهش میان پاپ سنتی تلویزیونی است نه پاپ کنسرتی دههٔ نود. سه آلبوم در برابر ده‌ها تیتراژ، یعنی هویت شنیداری‌اش بیشتر به سریال گره خورده تا به آلبوم مفهومی. تحصیلات تا پسادکتری او را از خوانندهٔ صرفاً رسانه‌ای جدا می‌کند و به هیئت علمی پیوند می‌دهد.
تمایزش حفظ سنتور در کنار صدای پاپ تیتراژ است. بسیاری پس از شهرت تلویزیونی ساز را کنار گذاشتند؛ او در قرنطینه به سنتور برگشت و از کنسرت نوازندگی با ارکستر حرف زد. سنت کارهای بهاری، تقویم فصلی ثابتی ساخته که ایسنا ثبت کرده است. در گوش مردم، یک نغمه بیش از همه مانده: تیتراژ گمگشته با شعر معلم. بقیهٔ کارنامه امتداد همان کارکرد است: موسیقی برای تصویر و مناسبت، با ریشهٔ ساز ایرانی.
شنیدن در گوشه
در گوشه اول گمگشته را بشنوید؛ هم به‌عنوان تیتراژ و هم به‌عنوان آلبوم ۱۳۸۱. شعر معلم را از ملودی جدا نکنید اما متن را اینجا نقل نمی‌کنیم. بعد همراز و پریزاد را برای دورهٔ آلبومی بگذارید. خانه‌به‌دوش و متهم گریخت را برای تیتراژ کمدی جدا از رمضان بشنوید. محلهٔ بنده‌نواز و یک وجب خاک رنگ مجموعه‌های اجتماعی‌ترند. کارهای بهاری و تموم میشه روزهای سخت را در نسبت با گفت‌وگوی مهر ۱۳۹۹ بشنوید. اگر رنگ ساز می‌خواهید، به آلبوم‌های سنتور دههٔ هفتاد دشت شقایق‌ها و فال حافظ برگردید که او نوازنده و تنظیم‌کننده بود نه لزوماً خواننده. آنچه در گوشه می‌ماند صدای تیتراژی است که نوازندهٔ سنتور آن را ساخت و تلویزیون رمضان ۱۳۸۰ را به الگوی معرفی خواننده تبدیل کرد.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
