ابی؛ ابراهیم حامدی و صدای پاپ تبعید
تهران، فوزیه و کشف صدا
ابراهیم حامدی، که در موسیقی پاپ فارسی با نام ابی شناخته می‌شود، در ۲۹ خرداد ۱۳۲۸ برابر ۱۹ ژوئن ۱۹۴۹ در تهران زاده شد. پدر از اراک بود و مادر از کلاک کرج. کودکی در محلهٔ میدان فوزیه گذشت؛ چهار خواهر و یک برادر داشت و خودش بزرگ‌ترین فرزند بود. در گفتگو با رادیو زمانه گفته است خانواده رادیو نداشت و برق همه‌جا نرسیده بود، اما از چهارپنج‌سالگی در خانه می‌خواند. از کلاس سوم دبستان صبح‌ها سر صف مدرسه قرآن را با قرائت اجرا می‌کرد و این کار را نوعی خوانندگی می‌دانست. در ده یازده‌سالگی فکر و ذکرش، جز درس، خواندن برای هم‌کلاسی‌ها و بچه‌محل‌ها بود.
گروه دوستانهٔ سان‌بویز از همین سال‌های مدرسه شکل گرفت. در گفتگوی ۲۰۰۸ با اردوان روزبه گفته است کار با امیر عسگری‌پور از کلاس چهارم یا پنجم دبستان شروع شد؛ امیر در هنرکدهٔ گیتار سرپیچ شمیران ساز آموخت، بعد جازیست و نوازندهٔ آکاردئون به جمع پیوستند و شکل‌گیری گروه حدود هفت‌هشت سال طول کشید. نخستین اجرای جدی در کاخ جوانان جنوبی بود، وقتی حدود هفده سال داشت. رپرتوار ابتدا ایتالیایی بود، از جمله کارهای آلبانو؛ بعد جیم موریسون، اریک بوردون، تام جونز و پپینو دی‌کاپری. اجراها اغلب بی‌دستمزد بود. مدخل انگلیسی از گروه بیت دیگری به نام «دِ ربلز» با شهرام شب‌پره و سیاوش قمیشی در میانهٔ دههٔ شصت میلادی نیز یاد کرده است.
شهبال شب‌پره صدای او را با سان‌بویز شنید و دعوت به بلک‌کتس کرد. شرط ابی همراه آوردن امیر بود. در کوچینی کنار فرهاد مهراد خواند؛ گاه جانشین شب‌هایی می‌شد که فرهاد دیر می‌رسید یا نمی‌آمد. مدت همکاری را دانشنامهٔ فارسی حدود دو سال و خود او در گفتگوی زمانه حدود سه سال گفته است. آنچه از خواندن آموخته را مدیون فرهاد دانسته و آن دوره را بهترین زمان کارش خوانده است. سپس از گروه جدا شد و با آهنگسازان و ترانه‌سرایان مستقل کار کرد.
صفحه، جشنواره و سینما
پاپ فارسی در آن سال‌ها هنوز میدان کوچکی داشت؛ ویگن، عارف و منوچهر سخایی از نام‌های آشنا بودند. نخستین ترانهٔ مستقل ابی «عطش» برای فیلمی به همین نام بود. دومین، «چرا چرا» با شعر مسعود هوشمند و آهنگ حسین واثقی. سومی، «شب» با شعر اردلان سرفراز، آهنگ منصور ایران‌نژاد و تنظیم محمد شمس، در شو «میخک نقره‌ای» فریدون فرخزاد پخش شد. ابی بعدها فرخزاد را نقطهٔ پرواز معرفی خود به شنوندگان دانسته است.
در ۱۹۷۴ هیئتی از جشنوارهٔ بین‌المللی آواز ترکیه در تهران خوانندگان جوان را بررسی کرد و ابی و نوش‌آفرین را برگزید. ابی با «شکار» ساختهٔ حسن شماعی‌زاده شرکت کرد. پس از رقابت بیش از دویست اجرا، به فینال شش‌نفره رسید و جایزهٔ هیئت داوران را گرفت. همین ترانه پیش‌تر دو سال از رادیو ایران کنار مانده بود و پس از جایزه شنیده شد. مجلهٔ جوانان همان دوره دربارهٔ انرژی حماسی صدا مطلبی چاپ کرد که رانندگان را به سرعت تند نسبت می‌داد؛ این گزارش بیشتر نشان شهرت ناگهانی است تا سند علمی.
در سینما نقش کوتاهی در «ناخدا با خدا» (۱۳۵۲) و نقش تقی در «بوی گندم» (۱۳۵۶) بازی کرد؛ بعدها از بازی در فیلم دوم اظهار پشیمانی کرد و آن را دخالت در کار غیرتخصصی دانست. به‌عنوان خواننده در فیلم‌هایی چون «هیاهو»، «ذبیح»، «بت‌شکن»، «کندو» و «بر فراز آسمان‌ها» صدا گذاشت. بانک اطلاعات سینمای ایران خوانندگی او را در حدود ده فیلم ثبت کرده است. در ۱۳۵۳ با فیروزه مقدادی ازدواج کرد؛ سه دختر به نام‌های عسل، سایه و خاتون دارد و برای هر کدام ترانه‌ای جداگانه خوانده است.
تبعید، آلبوم و «خلیج»
دو سال پیش از انقلاب ۱۳۵۷ برای تور کنسرت به آمریکا رفت و با شدت گرفتن ناآرامی‌ها ماند. در گفتگوی ۲۰۰۸ گفته بود قصد یک سال اقامت و بازگشت داشت. آثار پیش از انقلاب بیشتر روی صفحه منتشر شده بود و آلبوم مستقل در ایران عرضه نشد؛ همان آثار بعد در خارج در قالب کاست و سی‌دی درآمد. ناشران بعدی شامل شرکت ترانه، کلتکس و آونگ بودند. غربت، به گفتهٔ خودش در زمانه، نگاه را عوض کرد و ترانه‌هایی آورد که در ایران به فکر خواندنشان نبود؛ از جمله کارهای اجتماعی چون «خانه سرخ».
همکاران اصلی ترانه ایرج جنتی عطایی، اردلان سرفراز، منصور تهرانی و شهیار قنبری بودند؛ آهنگسازان فرید زلاند، سیاوش قمیشی، واروژان، محمد شمس، بابک بیات، حسن شماعی‌زاده و اسفندیار منفردزاده. دانشنامهٔ فارسی شمار ساخته‌های زلاند برای او را ۳۹ و قمیشی را ۲۷ ذکر کرده است. ابی بابک بیات و جنتی عطایی را پایه‌های موفقیت خود خوانده است. کنسرت مشترک همان دوره در یونیورسال آمفی‌تئاتر نیز ثبت شده است.
«خلیج فارس» یا «خلیج همیشگی فارس» با شعر عادل حسینی و آهنگ محمد شمس نخست با صدای محمود علیقلی در آلبوم «فصل ایثار» شنیده شد، اما با اجرای ابی شهرت گرفت. ابی از شاعر اجازه گرفت، شمس آهنگ را ساخت، و نسخهٔ او در اواخر دههٔ شصت ضبط و در آلبوم «خلیج» جای گرفت. در گفتگو گفته است هنگام ضبط دلتنگی ایران، به جان دخترش خاتون، شدید بود و از خواندن این اثر به خود می‌بالد. در آوریل ۲۰۱۰ همان ترانه را در رویال آلبرت هال لندن خواند.
آلبوم «ستاره‌های سربی» در ۱۳۷۴ با کلام جنتی عطایی و آهنگ قمیشی درآمد. در نظرسنجی من‌وتو «کی اشکاتو پاک می‌کنه» و «ستاره‌های سربی» از همین آلبوم در صدر فهرست ماندگارهای او نشست. پس از قطع همکاری با قمیشی بر سر آلبوم «شب نیلوفری» و فاصله با زلاند، به آهنگسازان جوان‌تر از جمله شوبرت آواکیان، شادمهر عقیلی و علیرضا افکاری روی آورد.
صحنهٔ جهانی، همکاری‌ها و لاله‌زار
سایت رسمی‌اش سالن‌هایی چون رویال آلبرت هال، تئاتر مایکروسافت در لس‌آنجلس، ومبلی، اپرای سیدنی، ایر کانادا سنتر، گلوبن، آرنای کلن، تئاتر کوئین الیزابت و گر یک تئاتر را در کارنامه آورده است. در ۲۰۰۷ با ارکستر سمفونی آخن برنامه داشت که رادیو و تلویزیون WDR پوشش داد. کنسرت ۲۰ آوریل ۲۰۱۰ در آلبرت هال به نفع مبتلایان ام‌اس بود؛ ارکستر حدود چهل نفره را آندرانیک رهبری کرد و همه داوطلب بودند. خاکستر آتشفشان ایسلاند پروازها را مختل کرد اما برنامه برگزار شد. بی‌بی‌سی فارسی کنسرت را پوشش تصویری داد.
تور «رؤیای ما» با شادمهر عقیلی در ۲۰۱۲ و تور «نوستالژی» با گوگوش از ۲۰۱۴، با آغاز از دبی، نسل‌های مختلف را به یک سالن آورد. آلبوم «جان جوانی» در ۱۳۹۳ و تور جهانی‌اش ادامهٔ همین خط بود. در ۲۰۱۹ آلبوم «لاله‌زار» با ده ترانه منتشر شد؛ همه با شعر یغما گلرویی و آهنگ اشکان دباغ، هر دو ساکن تهران. صدای آمریکا آن را نخستین آلبوم او پس از پنج سال و حاصل همکاری درون‌مرزی و برون‌مرزی دانست. نماهنگ «کوچه نسترن» دربارهٔ سرباز کشته‌شده در جنگ ایران و عراق در لس‌آنجلس فیلمبرداری شد. کیهان آن را حمله به ارزش‌های رسمی جنگ خواند؛ گلرویی گفت شعر سال ۹۲ در ایران چاپ شده و رویکرد انسانی دارد. ابی در واکنش خود را صلح‌طلب خواند و از سوءاستفاده از جنگ هشت‌ساله انتقاد کرد.
تک‌آهنگ‌های بعدی شامل همکاری با شادمهر، گوگوش، آرش و آثاری چون «تهران من» و «به سلامتیت» است. در ۲۰۲۰ در برنامهٔ Persia's Got Talent ظاهر شد. تور «پروژهٔ عشق» برای ۲۰۲۲ برنامه‌ریزی شد و به‌خاطر همه‌گیری به تعویق افتاد. زندگی را میان ماربیا در اسپانیا و لس‌آنجلس با همسر دوم، مهشید برومند، تقسیم می‌کند؛ مهشید مدیر برنامه‌های اوست و پسری به نام فرشید از ازدواج پیشین دارد. آشنایی در کنسرت گوتنبرگ رخ داد. اوایل دههٔ ۲۰۰۰ مدتی در سوئد زیست. از همسر اول پس از بیست‌وپنج سال جدا شد.
صدا و خیریه
ابراهیم نبوی در «آوازهای زیرزمین» قدرت صدا، تداوم کار در نیمهٔ دوم عمر، و کنسرت‌هایی که کمتر به رقص شبانه تقلیل می‌یابند را از ویژگی‌های او شمرده است. آندرانیک گرمی و انعطاف صدا و درک سلیقهٔ شنونده را ستوده است. همخوانی جمعیت در کنسرت‌ها بخشی از اجرای ضبط‌شدهٔ او شد. خودش در خانه تمایلی به شنیدن صدای خود ندارد و از پیتر گابریل، فردی مرکوری، استینگ، بونو و موریسون نام برده است.
در تیر ۱۳۹۹ بنیاد «با تو» کمپین کمک به یونیسف راه انداخت و شرط رسیدن به ده هزار دلار را تراشیدن ریشی گذاشت که از حدود ۱۹۷۱ نگه داشته بود. هدف زود رسید و ویدئوی اصلاح صورت را در اینستاگرام گذاشت. در شهریور ۱۳۸۷ انقلاب ۵۷ را غیرضروری‌ترین رخداد ممکن برای آن کشور خواند.
کارنامهٔ ابی کارنامهٔ خواننده‌ای است که پیش از انقلاب در کاخ جوانان و کوچینی شکل گرفت، با صفحه و فیلم به رادیو و سینما رسید، و پس از ۱۹۷۷ در تبعید به یکی از صداهای ثابت ایرانیان بیرون و داخل بدل شد؛ صدایی که هم ترانهٔ عاشقانهٔ رادیویی دارد، هم سرود نام خلیج، هم همکاری با نسل هیپ‌هاپ و الکترونیک، و هم آلبومی که شاعر و آهنگسازش در تهران مانده‌اند. سایت رسمی‌اش پخش آثار را در ایران غیرقانونی دانسته، اما مخاطب را همچنان در حال گسترش توصیف کرده است.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
