شادمهر عقیلی؛ از هنرستان و صداوسیما تا پاپ فارسی پس از مهاجرت
زندگی و آموزش
شادمهر عقیلی در هفتم بهمن ۱۳۵۱ در تهران به دنیا آمد. ویکی‌پدیای فارسی همین تاریخ را مبنای زندگینامه او قرار داده و ویکی‌پدیای انگلیسی نیز تولد را ۲۷ ژانویه ۱۹۷۳ ثبت کرده است. او دانش‌آموخته هنرستان موسیقی تهران است و مسیرش، برخلاف بسیاری از خوانندگان پاپ هم‌نسل که از اجرا در محافل غیررسمی شروع کردند، از آموزش ساز و نت گذشت. منابع متعدد نوشته‌اند علاقه او به موسیقی با دیدن ساز زدن برادر شکل گرفت. در شانزده‌سالگی پیانو را جدی گرفت، پس از ورود به هنرستان ترومپت نواخت، و ویولن را ساز تخصصی خود کرد. بعدها گیتار و گیتار بیس نیز به فهرست سازهایش افزوده شد؛ خود او در مصاحبه‌ای گفته بیس را به‌صورت خودآموز و با منابع آموزشی اینترنتی آموخته است.
این ترکیب سازها بعدها امضای تولید او شد. در آلبوم‌های داخل کشور، ویولن سلو و گیتار او در اینسرت‌ها ثبت شده و در اجراهای خارج از کشور نیز نوازندگی زنده بخشی از تصویر صحنه‌ای‌اش باقی مانده است. کدوم نوشته است که ساز زدن را از هر کاری بیشتر دوست می‌داشت. این جمله اگر تبلیغاتی به نظر برسد، با کارنامه همخوان است: پیش از آنکه نامش به‌عنوان خواننده تثبیت شود، به‌عنوان نوازنده و آهنگساز در واحد موسیقی صدا و سیما و در آلبوم‌های گروهی حضور داشت.
درباره زندگی خانوادگی، منابع عمومی او را ساکن لس‌آنجلس و همسرش را ملیسا میامسا (در منابع انگلیسی Mia Mesa) معرفی کرده‌اند و از دختری به نام ملینا نام برده‌اند. جزئیات خصوصی‌تر، از جمله روایت‌هایی درباره روابط پیش از مهاجرت، در رسانه‌های عامه‌پسند تکرار شده اما برای مدخل دانشنامه‌ای باید با احتیاط خوانده شود؛ آنچه برای مسیر هنری اهمیت دارد، خروج از ایران در آغاز دهه هشتاد و ادامه تولید در کانادا و سپس ایالات متحده است.
ورود به پاپ مجاز و آلبوم‌های ایران
فعالیت حرفهای او در میانه دهه هفتاد خورشیدی با واحد موسیقی صدا و سیما گره خورد. ویکی‌پدیای فارسی سال ورود را ۱۳۷۴ ذکر کرده و برخی زندگینامه‌ها ۱۳۷۶ را آورده‌اند. اختلاف یک‌دو ساله در منابع فرعی وجود دارد، اما اصل ماجرا یکی است: او در دوره‌ای به سازمان پیوست که پاپ پس از سال‌ها محدودیت تازه داشت از رادیو و تلویزیون شنیده می‌شد. گرفتن مجوز برای آثارش دشوار بود. نخستین اجراهای باکلام او در مجموعه‌های گروهی شنیده شد: «معبود» و «فصل آشنایی»، سپس «باغ زندگی» همراه علیرضا عصار در آلبومی به نام فصل آشنایی، و بعد «قفس» و «تا بی‌نهایت شب» در مجموعه‌ای به نام نازنین.
نخستین کاست مستقل او «بهار من» بود؛ آلبومی بی‌کلام از بازتنظیم قطعات قدیمی چون «گل گندم»، «بهار من» و «جان مریم» که در آن پیانو، گیتار و ویولن را خود نواخت و تنظیم کرد. این آلبوم، هرچند کمتر از کارهای باکلام بعدی در حافظه عمومی مانده، نشان می‌دهد ورود او به بازار از مسیر تنظیم و نوازندگی بوده، نه فقط از میکروفون. آلبوم «مسافر» در ۱۳۷۷ با همراهی بهروز صفاریان و انتشار شرکت پیغام سحر نخستین آلبوم کامل باکلام اوست. ویکی‌پدیا آن را از پرفروش‌های دهه هفتاد پس از انقلاب دانسته است. ترانه‌هایی از نیلوفر لاری‌پور در این مجموعه، الگوی همکاری شاعر و آهنگساز را برای سال‌های بعد ساخت.
آلبوم «دهاتی» در اردیبهشت ۱۳۷۸ از سوی فارس‌نوا منتشر شد و در روایت‌های متعدد، پرفروش‌ترین آلبوم پاپ ایران پس از انقلاب خوانده شده است. صفحه رسمی هنرمند در اردیبهشت ۱۳۹۳ تیراژ را حدود ده میلیون نسخه اعلام کرد. غلام علمشاهی، مدیر آوای نکیسا، نیز در گفت‌وگویی که در صفحه آلبوم آمده، «دهاتی» را بدون تردید پرفروش‌ترین آلبوم پاپ ایران دانسته است. این ارقام را باید به‌عنوان ادعاهای ناشر و هنرمند خواند، نه آمار حسابرسی‌شده مستقل؛ با این حال، اجماع منابع فارسی بر جایگاه استثنایی فروش این آلبوم است. برای مجوز، ترانه‌ها بارها بازخوانی و اصلاح شد و طرح جلد نیز به‌سختی از ارشاد گذشت. شادمهر بعدها در برنامه آن‌کات شبکه تپش گفته بابت خوانندگی، آهنگسازی، تنظیم و نوازندگی این آلبوم چهل میلیون تومان از فارس‌نوا گرفته؛ رقمی که برای ۱۳۷۸ در بازار موسیقی داخل کشور کم‌سابقه توصیف شده است. او در مصاحبه‌ای دیگر گفته سود کلان فروش به شرکت تهیه‌کننده رسیده، نه به خودش.
ترکیب تولید «دهاتی» از حد یک خواننده تکی فراتر است. آهنگسازان ثبت‌شده شامل خود عقیلی، بهروز صفاریان و سیاوش قمیشی‌اند. ترانه‌ها از محمدعلی بهمنی، نیلوفر لاری‌پور، جلال ابوالمعصومی، قمیشی و طبیب اصفهانی آمده‌اند. پدرام کشتکار در نوازندگی کیبورد نقش پررنگی داشته و نام بهروز صفاریان روی جلد بیشتر به‌عنوان نوازنده کیبورد آمده، در حالی که بازسازی قطعه «دلخوشی» از اوست؛ موضوعی که سال‌ها بعد در صفحه رسمی هنرمند روشن شد و به دلخوری صفاریان انجامید. ضبط در استودیو پاپ با ناصر فرهودی انجام شد. در دی ۱۳۹۲ ایران‌گام آلبوم را با جلد تازه بازنشر کرد. روزنامه کیهان و خبرگزاری فارس به این بازنشر تاختند و آن را انتشار کار «خواننده لس‌آنجلسی» خواندند. مدیر ایران‌گام پاسخ داد اثر در زمان حضور قانونی هنرمند در ایران تولید شده و مجوز قبلی قید ممنوعیت تکثیر مجدد نداشته است. این مناقشه نشان می‌دهد «دهاتی» فقط یک کاست پرفروش نبود؛ به نماد جدال بر سر پاپ پس از انقلاب و حضور غایب خواننده مهاجر در بازار داخل بدل شد.
در همان سال‌ها آلبوم بی‌کلام «مشق سکوت» (نسخه بدون کلام مسافر به‌اضافه قطعاتی دیگر) و «نغمه‌های شرقی» (بازتنظیم آثاری از فریدون فروغی و گوگوش و قطعه‌ای از پرویز مقصدی) منتشر شد. موسیقی متن فیلم «پر پرواز» نیز با آهنگسازی مشترک عقیلی و محمدرضا چراغعلی و ترانه نیلوفر لاری‌پور به بازار آمد.
سینما، محدودیت مجوز و مهاجرت
عقیلی در دو فیلم سینمایی بازی کرد. در «پر پرواز» (۱۳۷۹) به کارگردانی خسرو معصومی نقش بابک را داشت؛ خواننده‌ای جوان درگیر مجوز و وسوسه مهاجرت. معصومی بعدها گفته فیلمنامه بر اساس حرفهای خود شادمهر بازنویسی شده و شادمهر در آغاز تجربه بازیگری، شناخت کمی از جلوی دوربین داشته اما در موسیقی مسلط بوده است. در «شب برهنه» (۱۳۸۰) به کارگردانی سعید سهیلی نقش پوریا را بازی کرد. کدوم نوشته بازی در این فیلم‌ها حساسیت روی کارهایش را بیشتر کرد. مجوز آلبوم بعدی، که منابع آن را «آدم و حوا» نامیده‌اند، حدود دو سال طول کشید و او پیش از اکران عمومی «شب برهنه» ایران را به مقصد کانادا ترک کرد. ویکی‌پدیا سال مهاجرت را ۱۳۸۰ ثبت کرده و زندگینامه کدوم از ۱۳۸۱ سخن گفته است. در هر دو روایت، مقصد نخست کاناداست و سپس ایالات متحده.
در کانادا با نوا مدیا قرارداد بست. پیش از انتشار رسمی نخستین آلبوم خارج از کشور، نسخه‌ای با کیفیت پایین در بازار ایران پخش شد که به گفته منابع، قطعاتی را شامل می‌شد که قصد انتشارشان را نداشت. نسخه رسمی با نام «خیالی نیست» آمد. قطعه «ژینا» در این آلبوم از نخستین تجربه‌های تکنو ترنس فارسی شمرده شده است. نسخه دیگری با سه قطعه افزوده با نام «فال قهوه» در ایران فروخته شد. آلبوم «آدم‌فروش» در اسفند ۱۳۸۲ دومین آلبوم رسمی پس از مهاجرت بود؛ آهنگسازی و تنظیم اغلب قطعات از خود اوست، جز «دل دیوونه» که کاوری از قطعه‌ای یونانی دانسته شده است.
آلبوم بعدی قرار بود «تلافی» نام بگیرد، اما مجموعه‌ای غیررسمی از کارهای قدیمی با همین عنوان در بازار آمد و او پروژه را رها کرد و «پاپ‌کورن» را در فروردین ۱۳۸۵ ساخت. در گفت‌وگوی بی‌بی‌سی فارسی پس از کنسرت آنتالیا در سپتامبر ۲۰۰۵، درباره همین آلبوم، ضبط بخش‌هایی از ویدئو در ترکیه و کوبا، کنسرت دبی و تغییر سبک به‌سوی ریتم و ترانه‌های عاشقانه‌تر سخن گفت. گفت که در ایران اگر از «مرز معروف شدن» عبور کنی مشکل پیش می‌آید و او تنها هنرمندی نبوده که با این وضعیت روبه‌رو شده است. آلبوم «تقدیر» در ۱۳۸۸ از سنچری رکوردز آمد؛ بخشی از قطعاتش پیش‌تر به‌صورت غیررسمی با عنوان «سبب» گردآوری شده بود. «طرفدار» در مرداد ۱۳۹۱ از آونگ منتشر شد و منابع به نظرسنجی‌های من‌وتو و رادیو فردا درباره قطعات «حالم عوض می‌شه» و «انتخاب» اشاره کرده‌اند. «تجربه کن» در آذر ۱۳۹۵ و «تصویر» در اسفند ۱۳۹۶، باز از آونگ و در مورد اخیر با رادیو جوان، آخرین آلبوم‌های استودیویی رسمی ثبت‌شده تا زمان نگارش منابع موجودند. «تصویر» نه قطعه دارد؛ آرش مهرابی ترانه‌سرای غالب است و وحید پویان آهنگساز بیشتر قطعات، جز «نقطه ضعف» و «تصویر» که آهنگسازی‌شان به خود عقیلی نسبت داده شده است.
در کنار آلبوم‌های رسمی، مجموعه‌هایی بدون رضایت او نیز پخش شده‌اند: از کارهای تمرینی قدیمی تا ماکت «آدم و حوا» و گردآوری‌هایی چون «سبب» و «آنتیک». این پدیده، که در پاپ فارسی دهه هشتاد و نود بارها تکرار شد، بخشی از اقتصاد غیررسمی شنیدن او در داخل کشور است.
سبک، ساز و جایگاه تولید
عقیلی را معمولاً «خواننده کامل» پاپ فارسی خوانده‌اند چون آهنگ می‌سازد، تنظیم می‌کند، چند ساز می‌نوازد و گاه ترانه می‌گوید. ساز تخصصی او ویولن است، اما گیتار الکتریک در ویدئوها و کنسرت‌های خارج از کشور، و پیانو در لایه‌های اولیه تنظیم، به همان اندازه در صدای تولیدش حاضرند. آلبوم «دهاتی» را منابع به چرخش به‌سوی صدای چپ‌کوک و ترکیب ریتم راک، شش‌وهشت و ملودی عامه‌پسند نسبت داده‌اند. پس از مهاجرت، لایه‌های الکترونیک، تکنو و پاپ کلابی پررنگ‌تر شد؛ خودش در آنتالیا گفته تنوع‌طلب است و دوست دارد سبک را عوض کند.
همکاران ثابت یا پرتکرار داخل کشور شامل بهروز صفاریان، نیلوفر لاری‌پور، پدرام کشتکار و در دوره‌ای علیرضا عصار بوده‌اند. پس از مهاجرت، ناشران نوا مدیا، سنچری و آونگ چارچوب انتشار را عوض کردند و ترانه‌سراهایی چون مونا برزویی، بابک روزبه و آرش مهرابی در دوره‌های مختلف ظاهر شدند. او برای خوانندگان دیگر نیز آهنگ ساخته است؛ حضور در واحد موسیقی صدا و سیما اساساً از همین نقش آغاز شد. در سال‌های اخیر نوازندگی گیتار او در آثار دیگران، از جمله همکاری‌های تصویری با ابی، در منابع ویدئویی ثبت شده است.
آنچه سبک او را از پاپ صرفاً اجرایی جدا می‌کند، کنترل نسبی بر کل زنجیره تولید است. در بازاری که بسیاری از خوانندگان به آهنگساز و تنظیم‌کننده بیرونی وابسته‌اند، عقیلی اغلب هم ملودی را می‌نویسد هم لایه سازها را می‌چیند. نتیجه، برای شنونده، صدایی است که از آلبوم «مسافر» تا تک‌آهنگ‌های دهه نود، با وجود تغییر ریتم، امضای جمله‌بندی ویولن و خط گیتار را حفظ کرده است. در عین حال، نباید کارنامه را یکدست دانست: فاصله میان بی‌کلام‌های هنرستانی، پاپ رادیویی دهه هفتاد، و پاپ الکترونیک پس از مهاجرت، سه دوره شنیداری جداست.
مناقشه‌ها و زندگی حرفهای پس از آلبوم تصویر
بازنشر «دهاتی» در ۱۳۹۲ تنها مناقشه کارنامه نیست. در آذر ۱۳۹۹ انتشار تیزر تبلیغاتی مرتبط با وب‌سایت پیش‌بینی و کازینوی آنلاین در اینستاگرام او واکنش تند کاربران را برانگیخت و رسانه‌هایی چون اسپوتنیک فارسی و فرارو آن را پوشش دادند. او در استوری نوشت مردم قضاوت می‌کنند چون فکر کردن برایشان مشکل است. این ماجرا را باید از کارنامه موسیقایی جدا نگه داشت، اما بخشی از تصویر عمومی سال‌های اخیر اوست.
پس از «تصویر»، تولید او بیشتر به‌صورت تک‌آهنگ، ویدئو و کنسرت ادامه یافته است. زندگینامه‌های عامه‌پسند از اجرا در کشورهای مختلف و سکونت در آمریکا سخن می‌گویند. بی‌بی‌سی در ۲۰۰۵ هنوز او را مقیم کانادا می‌دید؛ منابع بعدی لس‌آنجلس را محل زندگی معرفی کرده‌اند. جزئیات تورها در همه سال‌ها به‌صورت یکدست در منابع معتبر فهرست نشده، اما حضور صحنه‌ای در آمریکای شمالی، اروپا و خاورمیانه در گزارش‌های پراکنده آمده است.
شنیدن در گوشه
در گوشه، شنیدن شادمهر عقیلی بهتر است به‌جای یک پلی‌لیست تصادفی از تک‌آهنگ‌های وایرال، به‌صورت سه لایه انجام شود. لایه نخست، ایرانِ پایان دهه هفتاد است: از بی‌کلام «بهار من» شروع کنید تا ببینید تنظیم‌کننده و نوازنده کیست، بعد «مسافر» را کامل بشنوید، و سپس «دهاتی» را نه فقط به‌خاطر عنوان مشهور، بلکه برای تنوع تنظیم و حضور قمیشی و صفاریان. لایه دوم، گذار مهاجرت است: «خیالی نیست»، «آدم‌فروش» و «پاپ‌کورن» سه پاسخ متفاوت به آزادی تولید در خارج‌اند؛ اولی هنوز به فضای ایران نزدیک است، دومی لحن تندتری دارد، سومی به ریتم کلابی متمایل است. لایه سوم، آلبوم‌های آونگ است: «تقدیر»، «طرفدار»، «تجربه کن» و «تصویر». در «تصویر» سهم آهنگسازی وحید پویان بیشتر از دوره‌های قبل است و نشان می‌دهد حتی خواننده‌ای که به کنترل کامل تولید شهره بوده، در سال‌های بعد تقسیم کار تازه‌ای پذیرفته است.
موسیقی متن «پر پرواز» را می‌توان پل میان سینما و پاپ رادیویی دانست. آلبوم‌های بی‌کلام «مشق سکوت» و «نغمه‌های شرقی» برای شنوندگانی‌اند که می‌خواهند دست نوازنده را جدا از صدا بشنوند. مجموعه‌های غیررسمی را بهتر است از مسیر رسمی جدا کرد؛ ارزش سندی‌شان در تاریخ پخش غیرمجاز است، نه لزوماً در نیت هنرمند.
گوشه برای این کارنامه نقش بایگانی دارد. عقیلی خواننده‌ای است که هم در حافظه جمعی دهه هفتاد داخل کشور مانده، هم دو دهه تولید مهاجر را پر کرده است. ارزش فهرست آثارش در توالی تصمیم‌هاست: از هنرستان و واحد موسیقی صدا و سیما تا استودیوی آمریکای شمالی، و از کاست پرفروش داخل تا تک‌آهنگ‌های پس از آخرین آلبوم استودیویی.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
