زندگی و کارنامه Homayoun Shajarian
---
id: 3a133179-b5e0-4fa5-895d-e2bb1607e933
name: Homayoun Shajarian
title: همایون شجریان؛ از هم‌خوانی با پدر تا آواز مستقل
description: همایون شجریان خواننده موسیقی دستگاهی و تلفیقی ایران است که از همراهی با محمدرضا شجریان به کارنامه مستقل آلبوم، کنسرت و موسیقی فیلم رسید.
sources: https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%B4%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86 | https://en.wikipedia.org/wiki/Homayoun_Shajarian | https://mohammadrezashajarian.com/homayoun-shajarian/ | https://www.hamshahrionline.ir/news/65369/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%B4%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B4 | https://www.hamshahrionline.ir/news/514787/%DB%B7%DB%B1%DB%B0-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%AA-%D8%A2%D9%86%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%B4%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%D8%AF | https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B3%DB%8C%D9%85_%D9%88%D8%B5%D9%84 | https://www.mehrnews.com/news/4616404/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%A2%D9%88%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%B4%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86 | https://www.mehrnews.com/news/1130413/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%B1%D8%BA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%DA%86%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%85 | https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%B4%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86---
زندگی و آغاز
همایون شجریان در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ در تهران زاده شد. او فرزند محمدرضا شجریان است و خواهر بزرگ‌ترش مژگان شجریان نیز در فضای موسیقی ایرانی حضور داشته است. خانواده، محیط کار و تمرین روزانه را از کودکی در اختیار او گذاشت؛ اما مسیر آموزش او فقط «آواز در خانه پدر» نبود. به توصیه پدر، از پنج‌سالگی تکنیک و شناخت ریتم را نزد ناصر فرهنگ‌فر، استاد تنبک، آغاز کرد و بعدتر فراگیری تنبک را نزد جمشید محبی ادامه داد. ریتم در اینجا صرفاً مهارت جانبی نیست. در موسیقی دستگاهی، آواز بدون درک وزن و سکوت، به تزئین بی‌مهار تبدیل می‌شود. شروع با ساز کوبه‌ای، زیربنای اجرایی صدای او را شکل داد.
از حدود ده‌سالگی، همراه خواهران، آواز را نزد پدر آموخت. در دوره بلوغ، تمرین صداسازی فشرده‌تر شد. همزمان به هنرستان موسیقی تهران رفت و کمانچه را ساز تخصصی خود برگزید. خارج از هنرستان، نزد اردشیر کامکار نیز کمانچه کار کرد و با تار و سنتور به‌صورت گوشی آشنا شد. این ترکیب—تنبک، کمانچه، آواز—بعدها در صحنه دو نقش به او داد: نوازنده همراه و خواننده. در سال ۱۳۷۵ با گیتا خوانساری ازدواج کرد؛ دخترشان یاسمین در آبان ۱۳۸۶ در تهران به دنیا آمد. منابع جدایی این ازدواج را در سال ۱۳۹۴ ثبت کرده‌اند. او مدیر مؤسسه فرهنگی هنری دل‌آواز نیز هست؛ نهادی که بسیاری از آثار خانواده شجریان از مسیر آن منتشر شده‌اند.
مسیر هنری
حضور صحنه‌ای همایون از سال ۱۳۷۰ با گروه آوا آغاز شد. در کنسرت‌های آمریکا، اروپا و ایران تنبک می‌نواخت. نخستین اثر ضبط‌شده با حضور او «یاد ایام» است که در آن تنبک‌نوازی کرده است. از ۱۳۷۸ هم‌خوانی با پدر را روی صحنه شروع کرد. این هم‌خوانی صرفاً تزئین خانوادگی نبود؛ در آلبوم‌ها و تورهایی چون «بی تو بسر نمی‌شود» و «فریاد»، در کنار حسین علیزاده و کیهان کلهر، صدای دومِ اجرای زنده و ضبط‌شده گروه «استادان موسیقی ایران» شد. هر دو آلبوم در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۵ نامزد جایزه گرمی در بخش آلبوم سنتی جهان شدند. این نامزدی‌ها به نام گروه و آثار مشترک ثبت شده‌اند، نه به‌عنوان جایزه انفرادی او؛ اما حضور همایون در آن ضبط‌ها بخشی از کارنامه بین‌المللی‌اش است.
استقلال خوانندگی با «نسیم وصل» در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۸۲ رقم خورد؛ روز تولد بیست‌وهشت‌سالگی‌اش. آهنگسازی با محمدجواد ضرابیان بود و ناشر دل‌آواز. آلبوم هشت قطعه دارد و شعرها از سیمین بهبهانی، سعدی، مولوی، رهی معیری و فریدون مشیری انتخاب شده‌اند. بخش نخست در دستگاه همایون و بیات اصفهان است. تصویر جلد را مژگان شجریان طراحی کرد. قطعه گشایش «هوای گریه» بود. در سال ۱۳۸۴، در گروه سنتی، این آلبوم در صدر فروش قرار گرفت. «هوای گریه» و «حاصل عمر» از قطعات پرمخاطب مجموعه ماندند. ضبط تصنیف‌ها در استودیو پژواک انجام شد و تدوین و میکس را ریموند موسسیان و خود همایون بر عهده داشتند.
پس از آن، مسیر آلبوم مستقل شتاب گرفت. ۱۳۸۳: «شوق دوست» و «ناشکیبا». ۱۳۸۴: «نقش خیال» با آهنگسازی علی قمصری که با استقبال گسترده روبه‌رو شد. مهر ۱۳۸۵: «با ستاره‌ها» دوباره با ضرابیان. ۱۳۸۷: «قیژک کولی» و «خورشید آرزو» با گروه دستان؛ اجراهای زنده برلین نیز در همین دوره ثبت شده‌اند. ۱۳۸۸: «آب، نان، آواز» با قمصری. ۱۳۸۹: «شب جدایی». ۱۳۹۰: «شوق‌نامه» و «ای جان جان بی‌من مرو». «شوق‌نامه» بازیابی تصانیف منسوب به عبدالقادر مراغه‌ای است و حاصل حدود چهار سال کار گروهی به سرپرستی محمدرضا درویشی. تا سال ۱۳۸۸ همایون همچنان پدر را در اجراها همراهی می‌کرد. در دوره گروه آوا، آلبوم‌هایی چون «غوغای عشق‌بازان» نیز منتشر شد. چندی پیش از خرداد ۱۳۸۸، قطعه «وطن» را بر اساس شعر سیاوش کسرایی منتشر کرد.
دهه نود میدان همکاری با خانواده پورناظری شد. «نه فرشته‌ام نه شیطان» با آهنگسازی تهمورس پورناظری از پرفروش‌ترین آثار او معرفی شده و در سی‌ویکمین جشنواره موسیقی فجر جایزه باربد بهترین آلبوم سال ۱۳۹۴ را گرفت. «ایران من» با آهنگسازی سهراب پورناظری نیز در همین ردیف پرمخاطب آمده است. موسیقی متن «آرایش غلیظ» و «رگ خواب» با سهراب پورناظری، همکاری با فیلم را به کارنامه افزود. برای خوانندگی در «آرایش غلیظ» تندیس حافظ گرفت. پروژه «سیمرغ» با آهنگسازی حمید متبسم و رهبری محمدرضا درویشی تجربه دیگری بود: آواز روایی روی داستان زال و رودابه از شاهنامه، در فضای باز استادیوم تنیس ورزشگاه انقلاب. متبسم در نشست خبرگزاری مهر گفته است وسعت نوشتار قطعه چنان بود که از بم‌ترین تا ریزترین نت را همایون بدون اشتباه خواند و اثر با فرض صدای او نوشته شد. قطعه «رودابه و زال» از همین مجموعه در نخستین جشن موسیقی ما، هم در بخش کارشناسی و هم در بخش مردمی، برگزیده شد.
در اسفند ۱۳۹۷ گواهینامه درجه یک هنری در رشته آواز، معادل مدرک دکتری، با امضای وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی صادر شد. متن مدرک بررسی آثار را در جلسه ۱۲ مرداد ۱۳۹۳ شورای ارزشیابی هنرمندان ثبت کرده است. در خرداد ۱۳۹۹، در اوج محدودیت‌های همه‌گیری کرونا، کنسرت آنلاین «نسیم وصل» را با ارکستر مجلسی تهران به رهبری بردیا کیارس در تالار وحدت، روبه‌روی صندلی‌های خالی، اجرا کرد. برنامه حدود یک ساعت و دوازده دقیقه بود و از تلویزیون تعاملی لنز پخش شد. اپراتور اعلام کرد در همان یک ساعت حدود ۷۱۰ هزار نفر اجرا را دیدند. تنظیم قطعات با ضرابیان و سینا جهان‌آبادی بود و تنظیم «مرغ سحر» با امیر عظیمی. همایون در طول اجرا سخن نگفت. پیش از آن، در شهریور و اسفند ۱۳۹۲ نیز همین ارکستر را در برج میلاد همراهی کرده بود. در تیر ۱۴۰۳ منابع از انتشار قطعه مشترک با سامی یوسف بر اساس شعر مولانا خبر داده‌اند.
سبک و صدا
صدای همایون در دستگاه، از مکتب پدر می‌آید: تحریر کنترل‌شده، ادای واضح شعر، و پرهیز از فریاد بی‌دلیل. اما کارنامه مستقل او را نمی‌توان رونوشت محمدرضا شجریان دانست. در «نسیم وصل» و «با ستاره‌ها» خط تصنیف ارکسترال با ساز ایرانی و غربی در هم می‌نشیند. در همکاری با قمصری، جمله آوازی گاه به فرم معاصرتر نزدیک می‌شود و ریتم و رنگ سازهای جوان‌تر پررنگ‌تر است. در کارهای پورناظری، تنبور، کمانچه و بافت تلفیقی، آواز را از تالار دستگاهی به صحنه بزرگ‌تر می‌برد. «سیمرغ» نشان می‌دهد که او می‌تواند نقش راوی حماسی را هم بپذیرد؛ جایی که ارکستر پاسخ سنتی آواز را تکرار نمی‌کند و خواننده باید با رهبری هماهنگ بماند.
خود او در نشست «سیمرغ» گفته است که در کنسرت‌های پیشین ترجیح می‌داد چشمانش را ببندد و در حال درونی بماند، اما روایت شاهنامه او را واداشت با تماشاگر ارتباط بگیرد. گزارش کنسرت آنلاین ۱۳۹۹ نیز همین خویشتنداری صحنه‌ای را تأیید می‌کند: تمرکز روی خواندن، نه صحبت میان قطعات. این سکوت اجرایی بخشی از سبک اوست. در عین حال، دامنه صوتی‌اش—از نت بم پایدار تا اوج شفاف—به آهنگساز اجازه می‌دهد خطی بنویسد که برای بسیاری از خوانندگان دستگاهی دشوار است. متبسم این ویژگی را صریحاً دلیل انتخاب او دانسته است.
آهنگسازی نیز در کارنامه آمده است. منابع تصنیف «دل‌ستان» را برای علیرضا افتخاری در آلبوم «قصه شمع» به او نسبت داده‌اند. این نکته مهم است: همایون فقط مفسر ملودی دیگران نیست، هرچند ستون عمومی شهرتش خوانندگی است. آشنایی با کمانچه و تنبک، گوش او را به بافت سازی حساس کرده و در میکس آلبوم‌هایی چون «نسیم وصل» نیز نقش اجرایی داشته است.
آثار و همکاری‌ها
فهرست استودیویی و زنده او بلند است. علاوه بر آلبوم‌های مستقل یادشده، همکاری‌ها شامل «نامه‌های عاشقانه» با آنسامبل عبدالقادر مراغه‌ای، «سیمرغ» با ارکستر سیمرغ و حمید متبسم، «مستور و مست»، «خداوندان اسرار» با سهراب پورناظری و گروه سیاوش، «امشب کنار غزل‌های من بخواب» با فردین خلعتبری، و «افسانه چشم‌هایت» با علیرضا قربانی و مهیار علیزاده می‌شود. «خداوندان اسرار» به‌صورت صوتی و تصویری و با مستند «آن‌سوی آیینه‌ها» به کارگردانی رخشان بنی‌اعتماد عرضه شد؛ ساز و آواز بداهه در مقام اصفهان و روایتی با عنوان «رهایی» روی اشعار خیام، مولوی و حافظ. ضبط در ایران، ترکیه و آمریکا انجام شد و انتشار با ایران‌گام بود.
در موسیقی فیلم، علاوه بر «آرایش غلیظ» و «رگ خواب»، تک‌آهنگ‌هایی از مجموعه‌هایی چون «می‌خواهم زنده بمانم» و «جیران» نیز با صدای او منتشر شده‌اند. همکاری با گروه دستان، تجربه ساز ایرانی مجلسی را در برابر ارکستر بزرگ «سیمرغ» قرار می‌دهد. همکاری با علیزاده و کلهر در تورهای اروپا و آمریکای شمالی، او را به مخاطب خارج از کشور با همان استاندارد ضبط زنده معرفی کرد که پدرش سال‌ها نمایندگی می‌کرد. ناشران اصلی در داخل دل‌آواز و ایران‌گام بوده‌اند.
جایگاه
همایون شجریان از دهه هشتاد خورشیدی به این سو، از پرمخاطب‌ترین صداهای نسل پس از استادان دهه پنجاه و شصت در موسیقی دستگاهی داخل کشور بوده است. این جایگاه دو لبه دارد. از یک سو، نام خانوادگی مسیر ورود را هموار کرد و هم‌خوانی با پدر اعتبار فنی اولیه را تضمین نمود. از سوی دیگر، آلبوم مستقل، کنسرت ارکسترال، جایزه باربد، تندیس حافظ و گواهینامه درجه یک هنری، کارنامه را از نسبت صرف فرزندی جدا کرد. مخاطب عام او را اغلب با تصنیف‌های «نسیم وصل» و آثار پورناظری می‌شناسد؛ مخاطب تخصصی‌تر «شوق‌نامه»، «سیمرغ» و ضبط‌های مشترک با علیزاده را در همان تراز می‌بیند.
کنسرت آنلاین تالار وحدت نشان داد که حتی در غیاب تماشاگر فیزیکی، نام او می‌تواند زیرساخت پخش اینترنتی را به حداکثر فشار برساند. همزمان، نقدهایی که بر فاصله گرفتن از ردیف محض و نزدیک شدن به موسیقی فیلم و پاپ‌تلفیقی وارد شده، بخشی از همین جایگاه است. او این فاصله را انکار نکرده؛ کارنامه نشان می‌دهد که آگاهانه میان تالار دستگاهی، ارکستر سمفونیک‌نما، و صحنه تلفیقی حرکت کرده است. در گوشه، ارزش این کارنامه در پیوستگی‌اش است: از تنبک نوجوانی تا آواز روایی شاهنامه، یک خط شنیداری قابل دنبال کردن وجود دارد.
شنیدن در گوشه
اگر بخواهید مسیر همایون را منظم بشنوید، بهتر است از لایه هم‌خوانی با پدر شروع کنید: «بی تو بسر نمی‌شود» و «فریاد» وسعت صدا و جایگاه او را در گروه استادان نشان می‌دهند. سپس «نسیم وصل» را کامل بشنوید، نه فقط قطعه گشایش؛ ساز و آواز همایون و تصنیف‌های ضرابیان منطق آلبوم نخست را می‌سازند. «نقش خیال» و «آب، نان، آواز» لایه قمصری را مشخص می‌کنند. «قیژک کولی» و «خورشید آرزو» رنگ گروه دستان را دارند.
برای ورود به دهه نود، «نه فرشته‌ام نه شیطان» و «ایران من» را جداگانه بگذارید تا تفاوت تهمورس و سهراب پورناظری در نوشتن برای همین صدا روشن شود. «سیمرغ» را اگر می‌شنوید، آن را به‌عنوان آواز روایی ارکسترال در نظر بگیرید، نه ادامه تصنیف دل‌آواز. «شوق‌نامه» را برای نسبت او با بازیابی تاریخی تصنیف بشنوید. کنسرت آنلاین «نسیم وصل» مکمل شنیدن استودیویی است: همان قطعات آشنا، در بافت زهی و ساز ایرانی، بدون تماشاگر.
گوشه برای این کاتالوگ مناسب است چون جمله‌های آوازی او طولانی‌اند و جزئیات ارکستراسیون در فشرده‌سازی شبکه‌های اجتماعی گم می‌شود. شنیدن آلبوم کامل، بیش از یک تک‌آهنگ پربازدید، نشان می‌دهد که استقلال همایون شجریان از خانه پدر، با ریتم تنبک شروع شد و با آواز روی شعر کلاسیک و معاصر ادامه یافت.
