جمشید؛ خوانندهٔ پاپ سنندج در صحنهٔ لس‌آنجلس
نام «جمشید» در فرهنگ ایرانی چند معنا دارد: پادشاه اسطوره‌ای شاهنامه، بازیگران و آهنگسازانی دیگر، و نیز خواننده‌ای پاپ که در دو دههٔ اخیر با همین نام تک‌نام روی جلد آلبوم‌های آونگ آمده است. آنچه در فهرست هنرمندان گوشه با شناسهٔ این صفحه ثبت شده، جمشید خیری مقدم است؛ خوانندهٔ کرد ایرانی زادهٔ سنندج که بیشتر به فارسی می‌خواند، قطعاتی به کردی هم در کارنامه دارد، و فعالیت حرفه‌ای‌اش از اوایل دههٔ هشتاد خورشیدی در لس‌آنجلس شکل گرفته است. این مقاله او را با جمشید شیبانی آهنگساز، یا با هر جمشید دیگری در سینما و تلویزیون، یکی نمی‌گیرد.
سنندج، تحصیلات و آغاز خواندن
دانشنامهٔ فارسی زادروز او را دهم مهر ۱۳۵۲ در سنندج می‌داند. برخی صفحه‌های پخش موسیقی همان سال را حفظ کرده‌اند اما روز را دوم مهر نوشته‌اند و محلهٔ چهارباغ، از محله‌های قدیمی شهر، را محل تولد دانسته‌اند. اختلاف روز در منابع عمومی حل نشده است؛ آنچه مشترک است سنندج و سال ۱۳۵۲ است. تحصیلات عالی‌اش مهندسی راه و ساختمان ذکر شده است.
زندگینامهٔ رسمی که در صفحهٔ هنرمند در اسپاتیفای آمده می‌گوید خوانندگی را از شانزده‌سالگی با فولکلور کردی و فارسی آغاز کرد. فارسی‌چارت همین روایت را از بیوگرافی یوتیوب او نقل می‌کند: شروع با مواد فولکلور فارسی، و جای گرفتن آثار میان پاپ فارسی و تأثیر موسیقی کردی. این مسیر با بسیاری از خوانندگان کردستان که ابتدا در محفل محلی می‌خوانند و بعد به بازار پاپ فارسی مهاجرت می‌کنند هم‌شکل است، اما جمشید پس از مهاجرت به ایالات متحده به یکی از صداهای لیبل آونگ تبدیل شد، نه به مدار موسیقی سنتی کردی داخل ایران.
از آن پس لس‌آنجلس محل کار و زندگی حرفه‌ای شد. صفحه‌های فارسی سال‌ها بعد او را ساکن این شهر با خانواده معرفی کرده‌اند؛ جزئیات خصوصی زندگی را منابع معتبر به‌روز نگه‌نداشته‌اند و اینجا تکرار نمی‌شود. آنچه برای کارنامه مهم است استقرار در همان صنعتی است که از دههٔ هفتاد خورشیدی پاپ تبعیدی ایران را در کالیفرنیا ضبط و پخش می‌کرد.
آونگ موزیک و پنج آلبوم استودیویی
آونگ موزیک ناشر ایرانی‌آمریکایی مستقر در لس‌آنجلس است که در ۱۹۹۵ توسط آرمین هاشمی و مهین آبادانی بنیاد شد و طیف پاپ، راک و آثار کلاسیک و سنتی ایرانی را توزیع کرده است. جمشید آلبوم‌های خود را عموماً با همین شرکت و با تهیه‌کنندگی خودش روانهٔ بازار کرد. دانشنامهٔ فارسی پنج آلبوم برای او می‌شمارد؛ فهرست کاتالوگ آونگ نیز همین پنج عنوان را با شمارهٔ کاتالوگ ثبت کرده است.
نخستین آلبوم، «نقش زیبا»، در ۲۰۰۳ برابر ۱۳۸۲ منتشر شد. در آن، قطعه‌هایی با کلام و آهنگ سینا بیات در کنار آثاری است که خود جمشید آهنگشان را ساخته، از جمله «گریز» با تنظیم کاظم عالمی. «شیراز» با کلام فیروز چاول و آهنگ جمشید، و یک قطعهٔ کردی فولکلور با تنظیم امیر بدخش، دو سوی فارسی و کردی کارنامه را از همان آلبوم اول نشان می‌دهند. «مادر» با آهنگ و تنظیم شهیاد نیز در همین مجموعه است. این تنوع نویسنده و آهنگساز الگوی بعدی آلبوم‌ها ماند: جمشید گاهی فقط می‌خواند، گاهی می‌سازد، و غالباً با تنظیم‌کنندگان لس‌آنجلسی کار می‌کند.
«خوش آمدی» در ۲۰۰۴ آمد. بابک رادمنش در چند قطعه همزمان ترانه‌سرا، آهنگساز و تنظیم‌کننده است؛ از جمله عنوان آلبوم، «من عاشقم» و «یک دلی». «خه‌نه‌بندان» تلفیق فولکلور کردی با آذر قبادی و جمشید است. «یارا یارا» روی شعر قیصر امین‌پور با آهنگ عباس خوشدل و تنظیم فرد میرزا، نشان می‌دهد که او از شعر ادبی معاصر هم برای پاپ استفاده کرده است. «همسر» با کاظم عالمی و «همزبون» با امیر بدخش حلقهٔ همکاران ثابت را کامل می‌کنند.
«فریبانه» در ۲۰۰۶ منتشر شد. دوباره رادمنش در عنوان آلبوم و در «ترک غربت» حضور دارد. «شیخانی» قطعهٔ کردی با آهنگ جمشید است. دو همکاری با شادمهر عقیلی در همین آلبوم ثبت شده: «شناختمت» با کلام جواد شریف‌پور و آهنگ و تنظیم شادمهر، و «حالا دیگه دیر شده» با آهنگ شادمهر و تنظیم کامرون کارتیو. این دو نام، جمشید را به مدار پاپ فارسی‌ای وصل می‌کند که در همان سال‌ها در ایران و خارج همزمان شنیده می‌شد.
«اولین نگاه» در ۲۰۰۸ گسترده‌ترین آلبوم او از نظر تعداد قطعه است. «تنهاتر» و «دوست دارم» دوباره با شادمهر عقیلی‌اند. «اولین نگاه»، «کردستان»، «طلوع عشق» و «پاک شو» از رادمنش می‌آیند. «شعر و غزل» را خود جمشید سروده و ساخته و آرا هایراپتیان تنظیم کرده است. «سپیده» با کلام مهین آبادانی و آهنگ کاظم عالمی پیوند او را با یکی از بنیان‌گذاران آونگ هم نشان می‌دهد. دو قطعهٔ محلی و فولکلور کردی، «ناز نکن» و «تنک»، در کنار «شک نکن» با ریشهٔ ترکی، palet زبانی آلبوم را متنوع می‌کنند.
پنجمین آلبوم، «ثانیه‌ها» یا «حس عاشقی»، در ۲۰۱۴ برابر ۱۳۹۳ منتشر شد. اینجا عماد نکویی جای بسیاری از آهنگسازی‌ها و تنظیم‌ها را گرفته است. «حس عاشقی» دونوازی با باران است و «ناز مکا» دونوازی کردی با منصور؛ دومی در صفحات پخش بارها به‌عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین کارهای او یاد شده است. «ای خدا» را خود جمشید ساخته و کاظم عالمی تنظیم کرده. بابک رادمنش هنوز با «من و این رؤیا» و «هر جور می‌خوای» در فهرست است. این آلبوم نشان می‌دهد که پس از یک دهه، جمشید از فرمول صرفاً رادمنش‌ـ‌شادمهر به تهیه‌کنندگی متنوع‌تر رسیده، اما زبان کردی را از کاتالوگ حذف نکرده است.
تک‌آهنگ‌ها، تصویر و صحنه
پس از دورهٔ آلبوم، الگوی انتشار او مانند بسیاری از خوانندگان پاپ تبعیدی به تک‌آهنگ و ویدئو متمایل شد. صفحات پخش در سال‌های بعد نام‌های تازه‌تری چون «حالت چشات»، «بی‌پناه»، «فاصله» و «مستی کدومه» را هم نشان می‌دهند. فارسی‌چارت «حالت چشات» را از انتشارهای متأخر پربینندهٔ او در رده‌بندی خود ثبت کرده و «گل اومد بهار اومد» و یک قطعهٔ کردی را میان پخش‌های بالای رادیو جوان او دانسته است.
زندگینامهٔ اسپاتیفای شمار ترانه‌ها را بیش از هشتاد و شمار موزیک‌ویدئوها را بیش از پنجاه نوشته است. همان متن مدعی است برخی آثارش در مجموعهٔ تلویزیونی Beverly Hills 90210 و در فیلم فرانسوی «ما سه‌تا یا هیچ» ساختهٔ ۲۰۱۷ به کار رفته‌اند. این ادعا از صفحهٔ رسمی پلتفرم می‌آید و جزئیات مجوز و نام قطعه در منابع مستقل فارسی به‌تفصیل نیامده است؛ بنابراین آن را به‌عنوان گفتهٔ بیوگرافی هنرمند می‌آوریم، نه به‌عنوان واقعیت جداگانهٔ تأییدشده. همان متن از جایزهٔ «بهترین خوانندهٔ زندهٔ ایرانی» داف‌باما در ۲۰۱۶ و اجرا در سالن‌هایی چون اوبرهاوزن آلمان، یونیورسال آمفی‌تئاتر، آرنا کلن، مدیا سیتی و اوییشن کلاب دبی نام برده است. فارسی‌چارت تا مرداد ۱۴۰۵ حدود نه هزار شنوندهٔ ماهانه در اسپاتیفای و ده‌ها میلیون پخش تجمعی در رادیو جوان برای او ثبت کرده است؛ رقمی که او را در ردهٔ ستاره‌های جهانی پاپ فارسی نمی‌گذارد، اما حضور پایدار در مدار شنیدن دیاسپورا را نشان می‌دهد.
زبان کردی در پاپ فارسی خارج از کشور
بیوگرافی اسپاتیفای او را نخستین خوانندهٔ کرد‌ـ‌فارسی معرفی می‌کند که فولکلور کردی را به صنعت موسیقی ایرانی آورده است. این ادعا را باید با احتیاط خواند. موسیقی کردی دهه‌ها پیش از او در رادیو سنندج، در کارنامهٔ شهرام ناظری و در گروه کامکارها حضور علنی داشته است. آنچه دقیق‌تر می‌توان گفت این است که جمشید در بازار پاپ لس‌آنجلس، جایی که فارسی زبان مسلط کاتالوگ است، قطعات کردی را کنار ترانهٔ عاشقانهٔ فارسی گذاشت و با خوانندگانی چون منصور دونوازی کردی ضبط کرد. برای مخاطب کردزبان خارج از کشور، این کار حکم پل داشت؛ برای مخاطب فارسی‌زبان، رنگ محلی آلبوم‌های آونگ بود.
همکاری با شادمهر عقیلی از این نظر اهمیت دارد که شادمهر در همان سال‌ها هم در ایران و هم در خارج شنیده می‌شد و تنظیم‌هایش صدای جمشید را به استاندارد پاپ دههٔ هشتاد نزدیک کرد. کاظم عالمی از نسل تنظیم‌کنندگان قدیمی‌تر لس‌آنجلس است و حضور او روی آلبوم‌های جمشید، پیوستگی این خوانندهٔ تازه‌وارد را با سنت ارکسترال همان شهر نشان می‌دهد. بابک رادمنش با نوشتن همزمان شعر و آهنگ، نقش مؤلف دوم بسیاری از آلبوم‌های میانی را بازی کرد. عباس خوشدل، امیر بدخش، شهیاد و فرد میرزا حلقهٔ استودیویی را کامل کردند.
آنچه در گوشه می‌توان دنبال کرد
اگر در گوشه نام جمشید را باز کنید، با خوانندهٔ پاپ تبعیدی سروکار دارید نه با آواز دستگاهی و نه با ستارهٔ رادیو تهران دههٔ پنجاه. کاتالوگ او آلبوم‌محور دههٔ ۱۳۸۲ تا ۱۳۹۳ است و بعد تک‌آهنگ. زبان غالب فارسی است، با چند قطعهٔ کردی که هویت زادگاه را در بازار پاپ حفظ کرده‌اند. شنیدن «نقش زیبا» تا «ثانیه‌ها» تصویر کاملی از تغییر تولید پاپ ایرانی در لس‌آنجلس می‌دهد: از آلبوم نه یا دوازده قطعه‌ای با چند آهنگساز، به دونوازی و تک‌آهنگ و ویدئو.
او را نباید با کامکارها یکی گرفت، هرچند هر دو از سنندج می‌آیند. کامکارها پروژهٔ خانوادگی موسیقی کردی و کلاسیک ایرانی‌اند؛ جمشید صدای منفرد پاپ است که فولکلور را به‌عنوان رنگ، نه به‌عنوان سامانهٔ ردیف، وارد ترانه کرده است. همین تمایز است که صفحهٔ هنرمند را در گوشه روشن می‌کند: جمشید، خوانندهٔ پاپ سنندج در مدار آونگ.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
