پرواز همای؛ از احمدسرگوراب و مستان تا دیزنی‌هال و چامه‌سرایی
زندگی و آغاز
پرواز همای با نام پیشین سعید جعفرزاده احمدسرگورابی در بیستم بهمن ۱۳۵۸ در احمدسرگوراب شهرستان شفت در گیلان به دنیا آمد. ویکی‌پدیای فارسی همین تاریخ و روستا را نوشته است. ویکی‌پدیای انگلیسی نهم فوریهٔ ۱۹۸۰ را برابر همان روز دانسته است. برخی صفحات مؤسسهٔ آوای هنر تولد را نهم فوریهٔ ۱۹۷۹ ثبت کرده‌اند. این اختلاف یک سال را نباید به نفع یکی حل کرد؛ آنچه در دانشنامه‌ها تکرار شده، احمدسرگوراب و پایان دههٔ پنجاه خورشیدی است. نام و نام خانوادگی را خودش با اجازهٔ پدر به پرواز همای تغییر داد تا تلفظ آسان‌تر شود. این تغییر هویت هنری است نه تخلص شاعرانهٔ جدا از شناسنامه.
کودکی و نوجوانی در همان روستا گذشت. دیپلم را از هنرستان کمال‌الملک رشت گرفت. ویکی‌پدیای انگلیسی نوشته از پانزده‌سالگی در تئاتر خواند و بازی کرد و در شانزده‌سالگی به هنرستان رفت و دیپلم نقاشی گرفت. در نوزده‌سالگی از مسیر تئاتر به هارمونی و آهنگسازی با تمرکز بر پیانو و سه‌تار رسید. دانشگاه آزاد تهران را با ساز تخصصی سه‌تار و پیانو به پایان رساند. وبگاه رسمی به روایت دانشنامهٔ فارسی آواز ایرانی را نزد فریدون پوررضا، کمال‌الدین عباسی، هنگامه اخوان و کریم صالح عظیمی دانسته است. آوای هنر افزوده کلاسیک را نزد استادانی چون دانیل ابی و استفانو آنسلمی خواند و ادبیات را با علیقلی محمودی بختیاری و دیگران و هارمونی را با محسن الهامیان. پوررضا مرجع آواز گیلان است؛ این شاگردی گوش محلی را به ردیف پیوند می‌دهد. سازها در جعبهٔ فارسی سه‌تار، پیانو، تار و کوزه آمده‌اند. سال‌های فعالیت از ۱۳۸۴.
پدر را برخی زندگینامه‌ها کشاورز نوشته‌اند. مبدأ طبقاتی روستا و هنرستان رشت با خوانندهٔ پایتخت‌محور فرق دارد. زبان گیلکی و تالشی در کارنامه بعداً برمی‌گردد؛ گوش از همان جغرافیا پر شده است. چامه‌سرایی را ویکی‌پدیای گروه مستان سنت یک‌نفرهٔ شعر و آهنگ و تنظیم و آواز دانسته است. همای این نقش را از ابتدا برای خود تعریف کرد نه به‌عنوان خوانندهٔ صرفِ تصنیف دیگران.
مسیر هنری
گروه را سال ۲۰۰۵ با نام مجموعهٔ حافظ بنیاد کرد و بعد مستان شد. ویکی‌پدیای انگلیسی اعضای ساز را دف، دایره، کمانچه، عود، نی، رباب، سنتور، تار و تنبک فهرست کرده است. الهام از عطار، حافظ و مولانا نوشته شده است. اجرای داخلی در تالار وحدت و کاخ نیاوران به روایت آوای هنر نام را در تهران نشاند. دعوت به آمریکا با علی‌اکبر امین و اجرای سوم ژوئیهٔ ۲۰۰۸ در والت دیزنی کنسرت‌هال لس‌آنجلس تور ایالات متحده را آغاز کرد. لس‌آنجلس تایمز فردای همان اجرا نوشت استقبال ربوده‌شده شایسته بود؛ هم به‌خاطر نوآوری روی فرم کهن و هم به‌خاطر جسارت تشکیل گروه. برنامه را «سفر ممنوع» خواندند که نام آلبوم همان دوره هم بود. همای را جوان بیست‌وچندسالهٔ ادامه‌دهندهٔ چامه‌سرایی دانست و سازها را تار، نی، کمانچه و سنتور نام برد. الهام از مولانا و حافظ را تکرار کرد.
سه سال پیاپی ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ در دیزنی‌هال اجرا شد. لینکلن سنتر نیویورک، استراثمور واشینگتن و روی تامسون‌هال تورنتو در گزارش‌های تور آمده‌اند. آوای هنر شش تور آمریکا و کانادا و اروپا در شش سال و بیش از چهارصد کنسرت را نوشته است. ویکی‌پدیای مستان تصریح کرده آثارشان در ایران اجازهٔ انتشار نداشت؛ یعنی شهرت صحنهٔ خارج پیش از آلبوم رسمی داخل آمد. خبرآنلاین و تسنیم «در شب گیسوان تو» را نخستین آلبوم رسمی داخل در ۱۳۹۴ دانسته‌اند. «خدا در روستای ماست» در ۱۳۹۶ با آوای هنر آمد. آلبوم تصویری سرزمین بی‌کران همان سال ۱۳۹۴ ثبت شده است.
اپرای حلاج از بیست‌ویکم مرداد ۱۳۹۷ در ایوان عطار کاخ‌موزهٔ سعدآباد آغاز شد؛ روایت ظهور و محاکمهٔ حسین منصور حلاج. رشید وطن‌دوست در گفت‌وگو این کار را اپرا ندانست و گفت با ده نوازنده و حرکات موزون نباید نام اپرا گذاشت؛ توهین به اپرانویس‌ها. این نقد صنفی را باید جدل فرم دانست نه نفی اجرا: همای عنوان اپرا را برای روایت صحنه با ارکستر کوچک و بازی به کار برد؛ سنت اپرای ارکستر بزرگ را منتقد جدا می‌بیند. موسی و شبان و عشق و عقل و آدمی هم در فهرست برنامه‌های مستان با برچسب اپرا آمده‌اند. ترانه‌های گیلکی چون دختر دریا دامنه را از فارسی کلاسیک به زبان مادر می‌برند.
سبک و صدا
سبک اعلام‌شده موسیقی سنتی ایرانی است با صدای پر، تحریر گسترده و کلام خودسروده. چامه‌سرایی یعنی شعر و آهنگ از یک نفر می‌آید؛ برخلاف تصنیف‌خوانی که خواننده روی ساختهٔ دیگری می‌نشیند. لس‌آنجلس تایمز اجرا را درخشش روی فرم کهن با ساختار نو نوشت. سازبندی مستان ردیفی است اما چیدمان قطعه به سوی فرم کنسرت‌هال می‌رود نه ردیف کامل دستگاه. مضمون اجتماعی، عارفانه و عاشقانه را خود همای در گفت‌وگوهای نقل‌شده جدا کرده است. گیلکی و تالشی رنگ محلی را بدون فولکلور تزئینی وارد می‌کنند.
پیانو و سه‌تار آموزش، دو بال‌اند: یکی هارمونی غربی، یکی بافت ایرانی. الهامیان در هارمونی و در آلبوم تصویری سرزمین بی‌کران نامش هست. پاشا هنجانی نی در همان آلبوم و در ترکیب‌های تور آمریکا آمده است. اعضای دوره‌های مختلف: اسفندیار شاهمیر دف، محمود نوذری سنتور، علیرضا مهدی‌زاده کمانچه و قیچک، سحاب تربتی تنبک، نیما دلنوازی تار، سعید فهیمی نی؛ پیش‌تر سینا جهان‌آبادی، آزاد میرزاپور، علی پژوهشکر و ارژنگ فرامرزی. این گردش نفرات در گروه‌های سنتی رایج است؛ ستون ثابت صدای همای و ایدهٔ چامه است.
عنوان‌هایی چون ملاقات با دوزخیان، این چه جهانیست، جدال عقل و عشق و کلاهت را بکن قاضی، برنامهٔ کلامی را از تغزل صرف به خطاب اجتماعی می‌برند. سربازان و نماهنگ گمنام وجه مناسبتی و جنگی دارند. بانوی ایرانی و در شب گیسوان تو به تغزل کلاسیک نزدیک‌ترند. خدا در روستای ماست عنوان را به جغرافیای روستا برمی‌گرداند؛ همان مبدأ شفت. صدا برای سالن بزرگ ساخته شده: حجم بالا، جملهٔ طولانی، اوج‌های نمایشی. این با آواز مجلسی فرق دارد و با پاپ هم یکی نیست. جدل اپرا دقیقاً روی همین نمایشی‌بودن است.
آثار و همکاری‌ها
جدال عقل و عشق، ملاقات با دوزخیان، این چه جهانیست و سرزمین بی‌کران ستون دورهٔ خارج‌اند. پروردگار مست، سربازان ۱۳۸۹، دیوانه چو دیوانه ببیند ۱۳۹۱، در حسرت دیدار ۱۳۹۴ با یلدا عباسی، در شب گیسوان تو ۱۳۹۴، خدا در روستای ماست ۱۳۹۶ با فرشاد رستمی و پیمان خازنی و امید داورزنی. چامه‌ها و چکامه‌ها و بانوی ایرانی در جدول فارسی بدون سال قطعی آمده‌اند. انگلیسی فهرست را با پروردگار مست ۲۰۰۹ و چند عنوان منتشرنشده چون عجب آب گل‌آلودی و موسی و شبان و مستان سمفونیک ۲۰۱۰ ادامه داده است. مرغ سحر ناله سر مکن بازخوانی در مدار سنت است نه تصنیف تازه.
برنامه‌های صحنه در دانشنامهٔ فارسی از مستان می‌آیند تا محاکمهٔ حلاج و دیوانه‌تر شدم را در بر می‌گیرند. نماهنگ‌ها: بشرکش‌ها در حمایت از غزه، گمنام برای غواصان کربلای چهار، گل‌دوزی، مادر، دختر دریا، انفجار جان. همکاری با ارکستر به رهبری شهرداد روحانی در روایت آوای هنر آمده است. آوای هنر ناشر داخل برای چند آلبوم رسمی است. وبگاه parvazhomay.com مرجع هویت است.
در حسرت دیدار دوئت با یلدا عباسی است؛ حضور صدای زن در کارنامهٔ سنتی داخل همیشه حساس بوده و همین حساسیت را باید جزء شرایط اجرا خواند نه حاشیه. تورهای آمریکا و کانادا و اروپا کاتالوگ را پیش از مجوز نشر داخل به گوش مهاجران رساندند.
جایگاه
همای در موسیقی سنتی پس از انقلاب نمونهٔ خواننده‌آهنگسازی است که گروه را حول چامه ساخت، اول در نیاوران دیده شد و بعد در دیزنی‌هال تثبیت شد. لس‌آنجلس تایمز او را در نقشهٔ جهانی «صداهای سنتی پارس» نشاند. آلبوم رسمی داخل دیرتر از صحنهٔ خارج آمد. در نقشهٔ گوشه میان آواز دستگاهی مجلسی و موسیقی کنسرت‌هال با کلام اجتماعی است. با تصنیف‌خوانان رادیو فرق دارد چون شعر و آهنگ خودش است. با پاپ گیلکی هم فرق دارد چون بافت ساز ایرانی و فرم کنسرت طولانی است.
جایگاه عمومی‌اش پس از ۱۳۹۷ با جدل فرم اپرا و بعد با حضورهای رسمی بحث‌برانگیزتر شد. آنچه برای گوشه مهم است زنجیرهٔ مستان، تور ۲۰۰۸ و آلبوم‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۶ است.
شنیدن در گوشه
شنیدن را از ملاقات با دوزخیان و این چه جهانیست شروع کنید تا دورهٔ پیش از آلبوم رسمی داخل معلوم شود. جدال عقل و عشق را برای عنوان برنامهٔ فلسفی بگذارید. سربازان سند ۱۳۸۹ است. در شب گیسوان تو را به‌عنوان نخستین آلبوم رسمی داخل یک‌نفس بشنوید. خدا در روستای ماست را بعد از آن برای بازگشت به جغرافیا ادامه دهید. دختر دریا را برای گیلکی جدا کنید. اگر صحنه می‌خواهید، گزارش دیزنی‌هال ۲۰۰۸ تایمز را کنار اجرای نیاوران بگذارید. حلاج را به‌عنوان روایت نمایشی بشنوید نه به‌جای ردیف. آنچه در گوشه می‌ماند آواز گیلان است که از هنرستان رشت و چامه‌سرایی آمد، روی مستان نشست و در کنسرت‌هال لس‌آنجلس تأیید شد.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
