علی سورنا؛ مرد تنها و معماری آلبوم در رپ فارسی
خواننده‌ای که آلبوم را واحد کار می‌داند
علی خدامی، زادهٔ ۲۷ فروردین ۱۳۶۹ در گرمسار استان سمنان، با نام هنری سورنا می‌خواند، می‌نویسد و آهنگ می‌سازد. ویکی‌پدیای فارسی آغاز فعالیت را از ۱۳۸۷ دانسته است. او را به «مرد تنها» می‌شناسند؛ نه فقط به‌خاطر عنوان نخستین آلبوم رسمی، بلکه چون بیشتر آثار را تکی اجرا می‌کند و به‌جای تک‌آهنگ پیاپی، مجموعهٔ کامل منتشر می‌کند. در رپ فارسی که بازارش اغلب روی فیت و حاشیه‌های شبکه‌های اجتماعی می‌چرخد، این انتخاب خودش موضع است.
او مانند بسیاری از هنرمندان زیرزمینی ایران مستقل از مدار مجوز رسمی کار می‌کند و انتشار آثار با محدودیت همراه بوده است. جزئیات زندگی خصوصی در منابع معتبر یکدست نیست؛ فارسی‌چارت صریحاً نوشته که همهٔ جزئیات شخصی را نمی‌توان از منابع تأیید کرد و باید روی هویت هنری و آثار ضبط‌شده ماند. این مقاله همان روش را دنبال می‌کند.
پیش از آلبوم، و سپس «مرد تنها»
ویکی‌پدیا تک‌آهنگ‌های پیش از نخستین آلبوم را مربوط به دورهٔ غیرحرفه‌ای و ضبط خانگی دانسته که آهنگسازی‌شان با خود او بوده است: از جمله «جرم»، «وطن»، «پایان‌نامه»، «خیس شدی»، «آماده باش»، «تصویری از درد من» و «مهره برگشت». آلبوم «مرد تنها» در بهمن ۱۳۹۰ با ده قطعه منتشر شد. احسان عزیزی در میدان نوشته جوان بیست‌ویک‌ساله‌ای که از رنج خود و جامعه‌اش سخن می‌گوید و رپ برایش سرگرمی نیست؛ روایتی از درون طبقه، نه مشاهده از بیرون.
قطعه‌هایی چون «غریبه نیستی»، «بشناس»، «تقصیر»، «زندگی هیپ‌هاپی»، «هفت خط»، «خاک سرخ»، «حالا وقت خواب نیست» و «بعد از من» ساختار آلبوم را می‌سازند. آهنگسازی بخشی با شهاب عسگری و بخشی با خود سورنا ثبت شده و مدیریت هنری با مهدی نیامی آمده است. میدان بعدها تأکید کرد که خشم آثار ابتدایی را نباید ذات تمام کارنامه دانست؛ همان خشم در مجموعه‌های بعد دگردیسی پیدا کرد. خود سورنا در توییتی در ۲۰۱۴ نوشته بود هنرمند نباید روی اثرش تعصب داشته باشد، چون تعصب مانع پذیرش تغییر است.
«آوار» و کار با گروه دیوار
دو سال بعد، در بهمن ۱۳۹۲، «آوار» منتشر شد؛ نتیجهٔ همکاری با گروه هنری دیوار. ویکی‌پدیا مضمون را ادامهٔ چالش زندگی افراد حاشیه و رانده‌شده دانسته است. آهنگسازی میان آتور (احسان ضیا) و مضراب (علیرضا پورسهولت) و خود سورنا تقسیم شده و ضیا مدیر هنری بوده است. قطعاتی چون «به بچه‌ت بگو»، «نمی‌ترسم»، «مجنون شهر»، «دو شب» و قطعهٔ عنوانی «آوار» در همین مجموعه آمده‌اند.
میدان «آوار» را گذرگاهی میان خشم مردانهٔ آلبوم اول و فضاهای بعدی خوانده است. «مجنون شهر» با خطاب «پایین‌تر از پایین‌شهر» به یکی از نقل‌قول‌های پرتکرار تحلیل اجتماعی آثار او تبدیل شد. عزیزی این زاویه را «روایت از درون» نامیده: راوی خودش در وضعیتی است که توصیف می‌کند، نه گزارشگر طبقه‌ای دیگر. این تمایز برای فهم نقش خواننده در کار سورنا مهم است. او فقط اجراکنندهٔ متن دیگران نیست؛ نویسنده، راوی و غالباً بخشی از تولید موسیقی است. لقب «مرد تنها» از همین تمرکز نقش‌ها می‌آید.
«نگار»: آلبوم مفهومی و شخصیت‌ها
در اسفند ۱۳۹۴ «نگار» درآمد؛ دومین همکاری با دیوار و به روایت ویکی‌پدیا یکی از نخستین آلبوم‌های مفهومی رپ فارسی که الهام‌بخش مجموعه‌های مشابه شد. در این اثر شخصیت‌هایی چون نگار، راوی، توربین، باد، قیچی و مو در طول آلبوم با هم دیالوگ دارند. سیزده قطعه از «تولد» تا «مرگ» قوس روایی می‌سازند. آتور و مضراب دوباره در آهنگسازی حاضرند.
میدان نوشته سورنا در «نگار» از حال‌وهوای رادیکال و عصبی آثار قبلی فاصله گرفت و به فضایی شاعرانه‌تر نزدیک شد؛ یادداشتی دیگر آن را ادای احترام به دنیای زنانه خوانده است. ویکی‌پدیا نیز تمرکز موضوعی او بر جایگاه زن در جامعه را در معرفی کلی هنرمند آورده است. نباید این را به بیانیهٔ ژورنالیستی فروکاست؛ آنچه در منبع آمده، ساختار شخصیت‌پردازی و تغییر لحن نسبت به دو آلبوم اول است. برای شنوندهای که رپ فارسی را فقط فریاد خیابان می‌دانست، «نگار» نشان داد آلبوم می‌تواند مثل نمایشنامه شخصیت داشته باشد و هنوز هیپ‌هاپ بماند.
«کویر»: کوتاه، شخصی، با سعید دهقان
آبان ۱۳۹۶ آلبوم کوتاه «کویر» با هفت قطعه و حدود بیست‌ونه دقیقه منتشر شد. آهنگسازی عمدتاً با سعید دهقان است و مدیریت هنری دوباره با مهدی نیامی آمده است. میدان آن را مرثیه‌ای برای مادر و بازگشت به صراحت «مرد تنها»، اما با شعری بالغ‌تر دانسته و تأکید کرده برخلاف «نگار» اینجا فرم انتزاعی هدف اصلی نیست. ویکی‌پدیا قطعات «پشت این جنگ‌ها» و «مریم» را برجسته کرده است: «مریم» داستان دختری است که می‌خواهد جهان بیرون از جامعهٔ کوچک خود را ببیند و قربانی فرهنگ محدودکننده می‌شود.
تعویض آهنگساز از دیوار به دهقان تغییر فضای صوتی است. یادداشت میدان پیش از شنیدن نگران ناسازگاری پیشینهٔ شهری و صنعتی دهقان با جغرافیای کویری متن بود. صرف نظر از داوری آن نویسنده دربارهٔ نتیجه، اصل همکاری مستند است و از این تاریخ دهقان به شریک صوتی اصلی سورنا در چند مجموعهٔ بعد تبدیل می‌شود. نقش خواننده در «کویر» فشرده‌تر است: مجموعه کوتاه است، شعرها عینی‌ترند، و بار روایت روی کلام و اجرا می‌ماند.
«گوزن»: مجموعهٔ بلند و ادعاهای ادبی
۱۸ اسفند ۱۳۹۹ آلبوم هجده‌قطعه‌ای «گوزن» منتشر شد. ویکی‌پدیا چند خط داستانی درهم‌تنیده را برشمرده: جلال و درگیری با اسد و راوی؛ ایستگاه شهر یخ؛ پلیکان؛ و ادامهٔ داستان مریم که پیش‌درآمد «کویر» را روشن می‌کند. ناوآهنگ فهرست کامل را با مدت زمان ثبت کرده و «ایستگاه شهر یخ» را از پرمخاطب‌ترین قطعات صفحهٔ آلبوم نشان داده است.
میدان در مطلب «گوزن و مسئلهٔ ادبیات» این مجموعه را نقطهٔ عطف کارنامه خوانده و به بازخوردهایی اشاره کرده که شخصیت‌پردازی را با سنت رمان مقایسه کرده‌اند. همان مقاله، بدون اینکه این تشبیه را مسلم بگیرد، به ارجاعات روایی و نمایشنامه‌گونه در متن‌های منتشرشده روی ساندکلاد پرداخته و گفته سورنا با شعر مثل اثر مستقل برخورد می‌کند، نه فقط زیرنویس قطعه. قطعهٔ اول «حرکت» و قطعهٔ آخر «کات» نام دارند؛ یعنی قاب آلبوم شبیه شروع و پایان یک برداشت سینمایی چیده شده است. «ناخدا جلال» با راوی مداخله‌گر، و «دار» با ادامهٔ مریم، نمونه‌های روایت چندصدایی‌اند.
اینجا نقش خواننده از «رپر تک‌صدایی» فاصله می‌گیرد. او صداهای شخصیت را در اجرا از هم جدا می‌کند، زمان آلبوم را طولانی می‌گیرد، و مخاطب را به شنیدن پیوسته دعوت می‌کند. در بازاری که الگوریتم تک‌آهنگ را پاداش می‌دهد، این دعوت ضدجریان است.
تک‌آهنگ‌های رسمی، «خون خورشید» و «مجسمه»
پس از «مرد تنها»، ویکی‌پدیا تک‌آهنگ‌های رسمی را شامل «مهران»، «بوسه یهودا»، «نغمه»، «نفس» و «آخرین وسوسه» دانسته و هشدار داده نسخه‌های بی‌کیفیت و ترک‌های حذف‌شده گاهی بدون اجازه پخش شده‌اند. این تفکیک برای پژوهشگر مهم است: هر فایلی که در اینترنت به نام اوست، لزوماً انتشار رسمی نیست.
آبان ۱۴۰۳ «خون خورشید» با بهرام نورایی منتشر شد؛ از نادر همکاری‌های آلبومی او با خوانندهٔ دیگر رپ فارسی. پنج قطعه با شعر و اجرای مشترک، آهنگسازی پیماندگار و اشکان موسوی، طراحی بصری عرفان عشوریان و کارگردانی هنری ستاره ملک‌زاده ثبت شده است. بهمن ۱۴۰۳ آلبوم «مجسمه» با بیست قطعه آمد. تولید با سعید دهقان، آتور، فرشاد، پویار و خود سورنا شکل گرفته و در چند قطعه صدای سارا بیگدلی شاملو و پری اسکندری نیز آمده است. این حضورها استثنا بر قاعدهٔ تکی‌خواندن‌اند، نه نفی آن قاعده.
فارسی‌چارت در اوت ۲۰۲۶ او را در رده‌بندی رپ و هیپ‌هاپ فارسی بر اساس دادهٔ اسپاتیفای و رادیو جوان رصد کرده است. این ارقام روزانه عوض می‌شوند و نباید آن‌ها را جای داوری هنری گذاشت؛ فقط نشان می‌دهند آثار زیرزمینی‌اش به پلتفرم‌های استریم هم رسیده‌اند. همان منبع آلبوم‌هایی چون «مرد تنها»، «آوار»، «نگار» و «کویر» و قطعه‌هایی چون «ناخدا جلال» و «بعد از من» را در معرفی آورده است.
رادیو فردا در فهرست اینفلوئنسرهای همان دوره از او در کنار نام‌های دیگر یاد کرده است.
کتاب‌ها و مقاله‌های انگلیسی حوزهٔ موسیقی ایران و هیپ‌هاپ جهانی نیز نام او را در بحث رپ فارسی آورده‌اند؛ از جمله ارجاع ویکی‌پدیا به «Hip Hop Around the World» و «Soundtrack of the Revolution». این ارجاع‌ها حضور او را در پژوهش غیرفارسی نشان می‌دهند، بی‌آنکه جزئیات هر فصل را جایگزین شنیدن آلبوم کنند.
جمع‌بندی نقش خواننده
علی سورنا خواننده‌ای است که واحد معنایی کارش آلبوم است، نه ویترین تک‌آهنگ. او متن را خودش می‌نویسد، غالباً خودش اجرا می‌کند، و در بخش مهمی از کارنامه در آهنگسازی شریک است. مسیر مستند از خشم حاشیه در «مرد تنها» و «آوار» به شخصیت‌پردازی «نگار»، مرثیهٔ فشردهٔ «کویر»، روایت بلند «گوزن»، دوئت نادر با بهرام، و مجموعهٔ متأخر «مجسمه» کشیده شده است. تحلیل‌های میدان این مسیر را دگردیسی می‌دانند نه انکار گذشته. برای مخاطب Gusheh، اهمیت او در همین معماری مجموعه است: رپ فارسی‌ای که می‌خواهد مثل داستان و نمایش شنیده شود، و خواننده‌ای که تنهایی اجرایی را به روش کار تبدیل کرده است.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
