لیلا فروهر؛ از صحنه اصفهان تا پاپ فارسی در لس‌آنجلس
خانواده هنری و نخستین گام‌ها در اصفهان
لیلا فروهر در چهارم اسفند ۱۳۳۷ خورشیدی در اصفهان به دنیا آمد. منابع دانشنامه‌ای تاریخ میلادی معادل را ۲۳ فوریه ۱۹۵۹ ثبت کرده‌اند. پدرش جهانگیر فروهر و مادرش فرنگیس فرحزادی هر دو بازیگر تئاتر و سینما بودند. همین فضای خانوادگی، مسیر او را از کودکی به صحنه کشاند. گزارش‌های زندگینامه‌ای می‌گویند از حدود سه سالگی در تئاتر سپاهان اصفهان کنار والدین و ارحام صدر روی صحنه رفت. همکاری با فضای تئاتر اصفهان در آن سال‌ها، پیش از ورود به سینمای تجاری تهران، نخستین تجربه حضور در برابر تماشاگر بود.
در گفت‌وگویی با رادیو فردا، خود فروهر تأکید کرده که از پنج سالگی بازیگری را آغاز کرده و تا حدود دوازده سالگی در این حوزه بسیار فعال بوده است. سپس فاصله‌ای پیش آمده تا در نوجوانی دوباره به فیلم بازگردد. این الگوی کار کودک‌ستاره‌ای که با بزرگ شدن بازیگر موقتاً محدود می‌شود، در سینمای ایران دهه چهل آشناست. فروهر در همان گفت‌وگو گفته خاطرات خوش آن دوره را بیشتر به مهربانی تماشاگر ایرانی نسبت می‌دهد تا به یک نقش خاص.
خواهرش فریبا فروهر بعدها در هماهنگی کار هنری او نقش پررنگی پیدا کرد. رادیو فردا نقل می‌کند که تصمیم نهایی درباره انتخاب قطعه با خود خواننده است، اما فریبا در شنیدن پیشنهادها و هماهنگی تولید کنار اوست.
سینمای پیش از انقلاب و چهره کودک‌ستاره
فیلم‌شناسی منتشرشده نشان می‌دهد ورود سینمایی او از میانه دهه چهل آغاز شد. در سال ۱۳۴۴ در «مراد و لاله» ساخته صابر رهبر و «خروس جنگی» ساخته اسماعیل پورسعید بازی کرد. سال بعد در آثاری چون «قفس طلایی» رضا صفایی و «عصیان» ساموئل خاچیکیان دیده شد. در ۱۳۴۶ نامش در فیلم‌هایی مانند «حقه‌بازان»، «سرنوشت»، «دروازه تقدیر»، «چهار خواهر»، «چرخ‌فلک» و «ایمان» آمده است.
نقطه شناخته‌شده این دوره، بازی در «سلطان قلب‌ها» به کارگردانی و بازی محمدعلی فردین در سال ۱۳۴۷ است. منابع متعدد نوشته‌اند که او در حدود نه سالگی در این فیلم ظاهر شد و استقبال از حضورش چنان بود که فردین جشن تولدش را در سندیکای هنرمندان برگزار کرد. همان سال در «من هم گریه کردم» کنار بهروز وثوقی بازی کرد. این دو همکاری، نام او را از محدوده نقش‌های کوتاه کودکانه به حافظه عمومی سینمای فارسی برد.
در نوجوانی و اوایل جوانی، فهرست فیلم‌ها ادامه یافت: «میهمان»، «گل خشخاش»، «اضطراب»، «شب آفتابی»، «تشنه‌ها»، «همکلاس» و آثاری دیگر تا سال ۱۳۵۷. در چند عنوان، منابع فیلم‌شناسی علاوه بر بازیگری، حضور آوازی را هم ثبت کرده‌اند؛ از جمله «تشنه‌ها»، «میهمان»، «گل خشخاش» و «همکلاس». شمار کل نقش‌های سینمایی پیش از انقلاب در زندگینامه‌ها معمولاً بیش از چهل و پنج عنوان ذکر می‌شود. این رقم را باید به‌عنوان برآورد منابع عمومی خواند، نه آمار رسمی یک بایگانی واحد؛ اما جدولهای منتشرشده با ده‌ها عنوان، حجم کار را تأیید می‌کنند.
در روزهای پایانی سال ۱۳۵۷ نمایش «عفریت ماچین» به کارگردانی رضا میرلوحی اجرا شد؛ ترکیبی از عناصر نمایش سنتی ایرانی با بازی و آواز لیلا فروهر در کنار پدر و مادر و بازیگرانی چون مرتضی عقیلی، محمد مطیع، عنایت بخشی، بهروز به‌نژاد، بهرام وطن‌پرست و محمد ورشوچی. این اجرا در مرز میان سینما، تئاتر و خوانندگی ایستاده و نشان می‌دهد که صدای او پیش از مهاجرت هم در صحنه زنده حضور داشته است.
آموزش آواز و نخستین آثار صوتی در ایران
فروهر از حدود چهارده سالگی آموزش حرفه‌ای خوانندگی را آغاز کرد. منابع زندگینامه آثاری چون «شمیم»، «دلم تنگه»، «دو پرنده»، «کلاغ‌های خبرچین»، «نیاز»، «چشمه نور» و «جولین» را در شمار کارهای شناخته‌شده او آورده‌اند. او را در زمره خوانندگانی دانسته‌اند که هم پاپ و هم اجرای نزدیک به فضای سنتی را می‌تواند بخواند. در گفت‌وگوی رادیو فردا گفته است که در آغاز مایل به موسیقی اصیل بوده، اما به دلیل سن کم مسیر پاپ را در پیش گرفته؛ با این حال ردیف و دستگاه را در ایران کار کرده و گاه در کنسرت یا برنامه تلویزیونی نوروزی بخش‌هایی از همان آموخته‌ها را اجرا می‌کند.
ترانه‌شناسی منتشرشده آلبوم‌هایی را به سال‌های پیش از مهاجرت نسبت می‌دهد؛ از جمله «حدیث» در ۱۹۷۸ و «بوی توقف» در ۱۹۷۹. نسخه‌های انگلیسی دیسکوگرافی گاهی «حدیث» را به ۱۹۷۴ هم نسبت داده‌اند. اختلاف سال در منابع ثانویه وجود دارد و نباید یکی را بدون سند استودیویی قطعی دانست. آنچه روشن است این است که پیش از انقلاب، فروهر هم بازیگر و هم خواننده ضبط‌شده بوده و پس از انقلاب این مسیر در داخل کشور ادامه رسمی پیدا نکرد.
پس از انقلاب ۱۳۵۷، منابع زندگینامه نوشته‌اند که او به دادگاه‌های انقلاب احضار شد.
مسیر مهاجرت تا لس‌آنجلس
در سال ۱۳۶۵ فروهر ایران را ترک کرد. مسیر ثبت‌شده در منابع این است: رفتن به کردستان ترکیه، سپس استانبول، بعد آلمان، و پس از چند روز عزیمت به فرانسه. در فرانسه پس از حدود یک سال دوری، مادر و خواهر و برادر را دوباره دید. در ۱۹۸۸ به ایالات متحده مهاجرت کرد و در لس‌آنجلس ساکن شد. از آن پس تولید آلبوم و اجرای کنسرت محور کار او شد.
لس‌آنجلس در دهه شصت و هفتاد میلادی به مرکز تولید موسیقی فارسی خارج از کشور بدل شده بود؛ ناشرانی چون کلتکس، ترانه، پارس ویدئو و آونگ در دیسکوگرافی او دیده می‌شوند. فروهر در گفت‌وگوی نوروزی رادیو فردا گفته است که هیچ جا جای وطن را نمی‌گیرد و پشتیبانی رادیو و تلویزیون داخلی را که در گذشته ویدیو و آهنگ جدید را پخش می‌کرد از دست داده، هرچند کشور میزبان از نظر توجه به موسیقی شرایط خوبی دارد. این اظهارنظر، موقعیت نسل هنرمندان تبعیدی پاپ فارسی را خلاصه می‌کند: بازار دیاسپورا هست، اما مدار پخش ملی ایران قطع است.
در همان گفت‌وگو از کنسرت‌های مالزی، باکو، هامبورگ و آمادگی برای اجرا در اوبرهاوزن آلمان سخن گفته و سال پیش از آن را صرف آماده‌سازی آلبوم «ماه من» و ویدیوهای آن دانسته است. همچنین از کنسرت بزرگ در سالن کداک لس‌آنجلس یاد کرده؛ سالنی که مراسم اسکار در آن برگزار می‌شده است.
آلبوم‌ها، ناشران و همکاری‌های ضبط
پس از استقرار در آمریکا، آلبوم «مخمل ناز» در منابع فارسی به ۱۹۸۸ نسبت داده شده است. دانشنامه انگلیسی انتشار کلتکس را ۱۹۹۰ ثبت کرده است. اختلاف دو ساله میان فهرستها رایج است و احتمالاً به تفاوت تاریخ ضبط و انتشار یا نسخه‌های ناشر مربوط می‌شود. منابع نوشته‌اند که پیش از عرضه این آلبوم، مجموعه‌ای با فضای سنتی آماده کرده بود اما به پیشنهاد همکاران و شرکت‌ها آن را منتشر نکرد و «مخمل ناز» را پیش انداخت؛ موسیقی ترانه عنوانی را خود ساخته است.
در دهه نود میلادی آلبوم‌ها پی‌درپی آمدند: «هدیه» با شهرام صولتی، «شانس»، «بهانه»، «همسفر»، «دو پرنده»، «اتل متل» با ابی، «پرنده‌ها» با مهستی و شهرام صولتی از پارس ویدئو، «تپش»، «سراب»، مجموعه‌های «آهنگ‌های عاشقانه»، «Dance Beat» و «Planet of Harmony»، «قصه عشق»، «دیدار» با شهرام شب‌پره، موسیقی نمایش «یک صمد و دو لیلا»، «قهرمانان وطن» با اندی و داریوش، «جونی جونم»، «تصویر» و «قصه تو، قصه من». این فهرست را دانشنامه‌های فارسی و انگلیسی با تفاوت جزئی در سال و نام ناشر تکرار کرده‌اند.
«Planet of Harmony» در معرفی‌های عمومی به‌عنوان آلبومی چندزبانه یاد شده و رادیو فردا گفته است فروهر به زبان‌ها و گویش‌های گوناگون می‌خواند. جزئیات دقیق فهرست زبان‌ها در منابع معتبر همسان نیست؛ بنابراین فقط می‌توان گفت کارنامه او به اجرای چندزبانه هم گسترش یافته، بدون آن‌که فهرستی تأییدنشده را قطعی کرد.
در دهه بعد، «کنسرت زنده در کداک تئاتر» (۲۰۰۳)، «یک بوسه» (۲۰۰۵)، «ماه من» (۲۰۰۸) و «از قلب من» (۲۰۱۲) ثبت شده‌اند. آلبوم «ماه من» را شرکت ام‌زی‌ام در ۱۳۸۷ منتشر کرد. تهیه‌کنندگان فریبا فروهر و فرهاد زمانی معرفی شده‌اند. شعر عمده قطعات از مریم حیدرزاده و آهنگ‌ها از رامین زمانی است. تنظیم‌کنندگان مختلفی از جمله واچیک، شهرام آذر و دیگران در جدول قطعه به قطعه آمده‌اند. مدت آلبوم حدود بیست و هشت دقیقه ذکر شده است.
آلبوم «از قلب من» چند روز پیش از نوروز ۱۳۹۱ منتشر شد. در این مجموعه از شعر کلاسیک مولانا، عراقی و حافظ و شعر معاصر فریدون مشیری، رهی معیری و سیمین بهبهانی استفاده شده و آهنگسازی و تنظیم با گروه رومی بوده است. شهره آغداشلو دکلمه‌های انگلیسی را بر عهده گرفته است. همین آلبوم بعداً به‌صورت زنده در رویس هال با ارکستر بیست و شش نفره به رهبری امیر بدخش اجرا شد.
پس از درگذشت مهستی در ۱۳۸۶، شبکه تپش از چهار خواننده زن ایرانی از جمله لیلا فروهر، سپیده، هنگامه و هلن برای قطعه‌ای یادبود دعوت کرد. این اثر پس از فوت مهستی منتشر شد. منابع دیسکوگرافی تک‌آهنگ‌های دیگری را هم در سال‌های بعد فهرست کرده‌اند؛ از جمله آثاری در ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷. ذکر نام قطعه در این مقاله به معنای نقل شعر نیست.
صحنه، تئاتر تبعید و مخاطب فارسی‌زبان بیرون از ایران
در لس‌آنجلس فروهر علاوه بر استودیو به نمایش تلویزیونی هم برگشت. از جمله «شهر فرنگ» کنار پرویز کاردان، شهرام شب‌پره و فریبا فروهر، و نمایش‌های «مطب» و «کلانتری» با شهره آغداشلو و هوشنگ توزیع. منابع نوشته‌اند این نمایش رکورد بیشترین شب اجرای تئاتر ایرانی در خارج از کشور را داشته است. این ادعا را باید به‌عنوان گزارش منابع زندگینامه خواند، نه آمار مستقل یک نهاد تئاتری.
او را نخستین هنرمند ایرانی دانسته‌اند که در دبی اجرا کرده است. اجراهایی در ژاپن نیز ثبت شده است. به دعوت تاجیکستان در شهرهایی چون دوشنبه و کولاب برنامه داده و منابع از حضور حدود ده تا پانزده هزار نفر در آن برنامه‌ها سخن گفته‌اند. بی‌بی‌سی فارسی در آوریل ۲۰۰۶ گزارش سفر کنسرتی او به تاجیکستان را منتشر کرد. گزارش می‌گوید او نخستین خواننده زن ایرانی بود که در تاجیکستان کنسرت داد؛ برنامه‌ها در چارچوب بزرگداشت تمدن آریایی برگزار شد؛ دو کنسرت در دوشنبه و دو کنسرت در شهرهای نزدیک پایتخت اجرا شد. قیمت بلیت بیست تا پنجاه دلار بود در حالی که درآمد متوسط ماهانه مردم حدود سی دلار ذکر شده و سالن کاخ باربد پر بوده است. فروهر با سرماخوردگی شدید و خستگی کنسرت‌های نوروزی پنج هفته‌ای روی صحنه رفت. یک نوازنده تاجیک از گروه شمس به نام ظریف به گروه پیوست و منیژه، ستاره پاپ تاجیکستان، چند قطعه را با او خواند. این گزارش، محبوبیت صدای پاپ فارسی دهه هفتاد و هشتاد ایران را در حوزه فارسی‌زبان آسیای میانه نشان می‌دهد.
سه اجرای سالن کداک تئاتر در ۲۰۰۳، ۲۰۰۸ و ۲۰۱۸ در دانشنامه‌ها آمده است. در ۲۰۱۰ در مراسم نوروز کمیسیون نوروز در تالار توماس جفرسون کتابخانه کنگره آمریکا به‌عنوان خواننده فارسی‌زبان دعوت شد. کمیسیون نوروز نهادی فرهنگی معرفی شده که ایرانیان مقیم آمریکا و سفرای آسیای باختری و مرکزی در معرفی سنت‌های نوروزی نقش داشته‌اند.
زندگی شخصی و شیوه کار
در ۲۹ مرداد ۱۳۸۳ با اسماعیل محمدنبی معروف به اسی ازدواج کرد و به اورنج کانتی در کالیفرنیا نقل مکان کرد. دانشنامه انگلیسی تاریخ میلادی ۲۰ اوت ۲۰۰۴ را ثبت کرده است. منابع انگلیسی نام همسر را Esmaeil Nabi نوشته‌اند.
در گفت‌وگوی رادیو فردا از توجه به تازگی کار و همکاری با شاعران و آهنگسازان جدید سخن گفته و نوازندگان جوان را ترجیح داده است. گفته شعر باید به دل بنشیند، چه شاد و چه عاشقانه. همچنین از ورزش چند روز در هفته و رژیم غذایی حرف زده است. این جزئیات تصویر هنرمندی را می‌سازد که تولید پاپ دیاسپورا را به‌صورت تصمیم‌گیری خانوادگی و انتخاب قطعه پیش می‌برد، نه فقط حضور روی صحنه.
برخی معرفی‌نامه‌های سرگرمی تاریخ تولد متفاوتی ذکر کرده‌اند. در برابر اجماع دانشنامه‌های فارسی و انگلیسی و گزارش‌های رادیویی، همان چهارم اسفند ۱۳۳۷ معتبرتر است. ارتفاع ادعاهای تبلیغاتی بعضی سایت‌های سرگرمی درباره «محبوب‌ترین خواننده افغانستان» یا جایگزینی فوری گوگوش، سند مستقل روشنی در منابع خبری اصلی ندارد و در این مقاله تکرار نمی‌شود.
جایگاه در تاریخ پاپ فارسی
کارنامه لیلا فروهر دو لایه دارد که کمتر خواننده پاپ فارسی هر دو را با این حجم تجربه کرده است: ستاره کودک سینمای پیش از انقلاب، و خواننده پرمخاطب بازار لس‌آنجلس پس از مهاجرت. لایه نخست او را به حافظه تصویری نسل‌هایی می‌برد که «سلطان قلب‌ها» و فیلم‌های تجاری دهه چهل و پنجاه را دیده‌اند. لایه دوم او را در مدار ناشران کالیفرنیا، سالن کداک، رویس هال، کنسرت‌های اروپا و خلیج فارس و استقبال تاجیکستان و افغانستان قرار می‌دهد.
تداوم بیش از دو دهه انتشار آلبوم پس از ۱۹۸۸ نشان می‌دهد که برخلاف برخی چهره‌های تبعیدی که پس از یک موج اولیه کم‌کار شدند، فروهر تولید منظم داشت. همکاری با خوانندگانی چون ابی، مهستی، شهرام صولتی، شهرام شب‌پره، اندی و داریوش، او را به شبکه بزرگ‌تر پاپ فارسی خارج از کشور وصل می‌کند. اجرای شعر کلاسیک در «از قلب من» نشان می‌دهد که تمایل اعلام‌شده‌اش به فضای غیرپاپ، دست‌کم در یک آلبوم مستقل، عملی شده است.
برای شنونده امروز، اهمیت این کارنامه بیشتر تاریخی و اجتماعی است تا فقط فهرست پرفروش‌ها: صدای زنی که سینمای تجاری ایران را در کودکی زیست، پس از ممنوعیت آواز رسمی زنان در ایران، همان زبان را در استودیوهای لس‌آنجلس ادامه داد و در شهرهای فارسی‌زبان بیرون از ایران سالن پر کرد. منابع عمومی این مسیر را با تاریخ‌ها، نام فیلم‌ها، نام آلبوم‌ها و گزارش کنسرت‌ها مستند کرده‌اند؛ آنچه در این صفحه آمده از همان مدار عمومی است و متن ترانه‌ها بازنشر نشده است.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
