زدبازی؛ از دبیرستان تهران تا یکی از اثرگذارترین نام‌های رپ فارسی
جایگاه زدبازی در رپ فارسی
زدبازی گروهی هیپ‌هاپ است که خاستگاهش تهران است و فعالیتش از اوایل دهه ۱۳۸۰ خورشیدی، برابر با سال ۲۰۰۲ میلادی، ثبت شده است. در روایت‌های تاریخ رپ ایران، این مجموعه معمولاً در کنار نسل نخست هیپ‌هاپ فارسی قرار می‌گیرد؛ نسلی که ضبط را در اتاق خواب و زیرزمین شروع کرد، توزیع را از مسیرهای غیررسمی و اینترنت پیش برد، و به‌جای مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مخاطب جوان را مستقیم هدف گرفت. دانشنامه هیپ‌هاپ ایرانی، شکل‌گیری رسمی گروه را آوریل ۲۰۰۲ دانسته و آن را پیشگام جریان گنگستا رپ در ایران معرفی کرده است. الجزیره نیز نوشته که زدبازی تقریباً همزمان با سروش لشکری معروف به هیچ‌کس ظهور کرد و خیلی زود، به‌خاطر زبانی صریح درباره زندگی ممنوعه جوانان تهران، میان مخاطبان نوجوان جا باز کرد.
اهمیت گروه فقط در شهرت چند تک‌آهنگ نیست. زدبازی نشان داد رپ فارسی می‌تواند هم مهمانی و کوچه را روایت کند، هم به پاپ‌رپ و رنگ‌مایه‌های راک نزدیک شود، و هم بدون آلبوم رسمی تا سال‌ها در گردش فایل‌های دیجیتال زنده بماند. اعضا در دوره‌های مختلف میان تهران، لندن و پاریس کار کرده‌اند. علیرضا جزایری، معروف به علیرضا جی‌جی، در گفت‌وگوی ۲۰۱۴ با الجزیره محل استقرار خود را فرانسه اعلام کرد. اپل میوزیک سال تشکیل را ۲۰۰۲ و ژانر را هیپ‌هاپ/رپ ثبت کرده است. دیزر نیز همین چارچوب را تکرار می‌کند: گروهی تهرانی که از همان سال شکل گرفت و بعدها با تک‌آهنگ‌هایی چون «تابستون کوتاهه» به دایره شنیدن گسترده رسید.
شکل‌گیری: از دبیرستان تا لندن
هسته اولیه را دو دوست دبیرستانی در تهران ساختند: سامان رضاپور با نام هنری سامان ویلسون، و مهراد مستوفی‌راد با نام هنری مهراد هیدن. ویکی‌پدیای انگلیسی می‌گوید تجربه موسیقایی پیشین داشتند، اما چرخش به هیپ‌هاپ با کاور سامان از قطعه «Without Me» امینم رخ داد؛ اجرایی که متن فارسی‌اش زبانی تند و غیررسمی داشت. این نقطه، با روایت علیرضا جی‌جی در الجزیره و شبکه جهانی «دِ ورلد» هم‌خوان است: گروه خود را نخستین مجموعه‌ای می‌دانست که در موسیقی ایرانی، حتی در مقایسه با دوران پیش از انقلاب، زبان صریح درباره رابطه، مواد و زندگی شبانه را به جریان اصلی شنیدن جوانان آورد.
پس از رفتن به لندن، ویلسون و هیدن در مدرسه تابستانی با سهراب مصطفوی آشنا شدند که با نام سهراب ام‌جی می‌خواند. او پس از همکاری در قطعه «کل‌کل»، که کاوری از «Rap Game» گروه دی۱۲ بود، به جمع پیوست. ویکی‌پدیای فارسی سال تولد او را ۱۹ آبان ۱۳۶۴ و سال تولد هیدن را ۲۴ آذر ۱۳۶۳ در تهران ثبت کرده است. ام‌جی در مصاحبه ۲۰۰۶ با بی‌بی‌سی فارسی، مخفف ام‌جی را Master Joint معنا کرده است. این سه نفر ستون اولیه خوانندگی گروه را ساختند. کمی بعد سیاوش جلالی معروف به سیجل، علیرضا جی‌جی و نسیم پاریزه به ترکیب اضافه شدند. ویکی‌پدیای فارسی پیوستن این سه نفر را از سال ۱۳۸۴ دانسته است. ویکی‌پدیای انگلیسی نقطه «رسمی شدن» حضور آن‌ها را انتشار «تابستون کوتاهه» در سپتامبر ۲۰۰۷ می‌داند. هیدن بعدها در مستند اردشیر احمدی گفته فرمول تازه‌واردها با فرمول نسل اول گروه فرق داشت: یکی برای شروع لازم بود و دیگری برای ادامه.
در ۲۲ اکتبر ۲۰۰۶ گروه در جشنواره موسیقی «ایرانیان اینترگالکتیک» ظاهر شد. این تاریخ یکی از معدود نقاط صحنه‌ای مستند دوره نخست است؛ دوره‌ای که رپ فارسی هنوز سالن رسمی پایدار نداشت و حضور عمومی بیشتر در فضاهای مستقل یا خارج از مدار مجوز رخ می‌داد.
نام گروه
نام زدبازی از دو پاره ساخته شده: «زد» و «بازی». در توضیح انگلیسی، «زد» حرف نخست «زاخار» به معنای رفیق است و «بازی» همان عمل و رفتار است. سامان و دوستان دبیرستانی‌اش یکدیگر را با این ترکیب صدا می‌زدند. به گفته خود گروه، بسته به لحن، معنا می‌تواند هم رفیق قدیمی و نزدیک باشد و هم آدم کهنه و ازمدافتاده. ترجمه تقریبی که منابع انگلیسی پیشنهاد کرده‌اند، چیزی شبیه «رفتار زاخاری» است.
ویکی‌پدیای فارسی نقل می‌کند که ویلسون در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی، ریشه را به سال اول زندگی سخت در انگلستان رسانده است: او و دوستی به نام سهراب (نه سهراب ام‌جی) آن‌قدر با هم بودند که واژه زاخار، یعنی رفیق، میان‌شان رایج شد و بعد به «زد» کوتاه گردید. جمله «چطوری زد؟» جای سلام رسمی را گرفت و «زدبازی» از همان عادت زبانی ماند. این دو روایت، یکی دبیرستانی در تهران و دیگری مهاجرانه در لندن، با هم تناقض قطعی ندارند؛ هر دو بر این توافق‌اند که نام از شوخی رفاقت آمده، نه از برندسازی استودیویی.
همین ریشه، عنوان تنها آلبوم استودیویی گروه را هم توضیح می‌دهد: «زاخارنامه» یعنی نامه یا کتاب زاخار.
رپ فارسی زیرزمینی و زمینه شنیدن
برای فهم زدبازی باید زمینه حقوقی و فرهنگی رپ در ایران را در نظر گرفت. الجزیره نوشته تولید و اجرای قانونی موسیقی نیازمند تأیید وزارت فرهنگ و ارشاد است و بسیاری از رپرها به‌جای عبور از این مسیر، در خانه ضبط می‌کنند و فایل را روی اینترنت می‌گذارند.
جی‌جی در همان گفت‌وگو رپ را محبوب‌ترین ژانر میان ۱۸ تا ۲۵ ساله‌ها، و حتی نوجوانان ۱۳ تا ۱۷ ساله، توصیف کرد. الجزیره از قول او ریتم زبان فارسی و سنت شعرخوانی روزانه را دلیل پذیرش رپ دانسته است: نزدیکی وزن گفتار به شعر، ورود هیپ‌هاپ را برای گوش ایرانی غریبه محض نکرد. تهیه‌کننده مهدیار آقاجانی نیز به الجزیره گفته بود بالاخره موسیقی‌ای پیدا شد که با زبان کوچه، بی‌اعتنا به قانون نوشته و نانوشته، از مسائل خصوصی و عمومی حرف بزند.
دانشنامه هیپ‌هاپ ایرانی یادآوری می‌کند که در اوایل دهه ۲۰۰۰ جامعه رپ هنوز کوچک بود، قطعه‌ها در استودیوهای خانگی ضبط می‌شدند و هنرمندانی چون مجموعه ۰۲۱، زدبازی و امیرتتلو از همین فضا برخاستند. توزیع گاهی خلاقانه بود: یاسر و هیچ‌کس نقل کرده‌اند سی‌دی را از پنجره خودروهای پشت چراغ قرمز به داخل می‌انداختند. وب‌سایت‌هایی چون رپ‌فا و بیا۲رپ در میانه دهه، شبکه شنیدن و نقد را سراسری کردند تا این‌که فیلتر و محدودیت، بار دیگر مسیر را به فضای غیررسمی برگرداند. زدبازی محصول همین اقتصاد فایل است: سال‌ها تک‌آهنگ، بدون آلبوم، و گردش دهان‌به‌دهان میان نوجوانان تهران و دیاسپورا.
تنش شرق و غرب تهران در رپ همان دوره نیز در پژوهش‌ها آمده است: رپرهای شرق بیشتر از طبقه متوسط پایین به فقر و تبعیض پرداختند و رپرهای غرب بیشتر مهمانی و زیست مرفه را روایت کردند. زدبازی در دریافت عمومی معمولاً به قطب دوم نزدیک دیده شده؛ گروهی که زبان گنگستا و زندگی شبانه را، به تعبیر الجزیره، از دایره تنگ دوستان به شهرت وسیع رساند. این تمایز را نباید اخلاقی کرد، اما برای فهم واکنش‌های بعدی، از جمله اختلاف با طیفی از رپرهای اجتماعی‌تر، لازم است.
تک‌آهنگ‌ها تا پیش از آلبوم
تا ۲۰۱۲ گروه آلبوم استودیویی منتشر نکرد و آثار به‌صورت تک‌آهنگ پخش می‌شد. ویکی‌پدیای انگلیسی نخستین قطعه مرتبط را «دیس آجیلی» دانسته که حدود ۲۰۰۳ با صدای تنها ویلسون آمد و ملودی‌اش از همان «Without Me» گرفته شده بود. ویکی‌پدیای فارسی همین عنوان را برای ۲۰۰۲ ثبت کرده است. اختلاف یک‌ساله در منابع باقی است؛ آنچه قطعی‌تر است، این است که نقطه شروع ضبط، کاور امینم با متن فارسی تند بوده، نه یک آلبوم برنامه‌ریزی‌شده.
این نام‌ها نشان می‌دهند گروه از همان ابتدا میان رجز، مهمانی، شوخی رفاقتی و خطاب به مخاطب ایرانی حرکت می‌کرد. اپل میوزیک هنوز آثاری چون «زندگی منه»، «زمین صافه»، «درو باز کن»، «کوچه» و «بی‌حس» را در فهرست پربیننده‌ها نگه داشته است. دیزر نیز «زندگی منه» و «آهنگامون خداست» را کنار تک‌آهنگ‌های متأخر در صدر شنیدن می‌گذارد.
سال ۲۰۰۷ نقطه تغییر ترکیب و زبان موسیقایی است. «تابستون کوتاهه» با حضور سیجل، جی‌جی، هیدن، ویلسون و نسیم منتشر شد. پس از آن، تک‌آهنگ‌هایی مثل «گیتار کولی»، «شهر تاریک»، «ایرونی ال.ای»، «تلفات جنگ»، «داستان ما»، «مثل من»، «پدر من (بد منو نگاه می‌کنه)» و «ساعت وایسه» با حضور بهزاد لیتو و دی‌جی ای‌اف‌ایکس، مسیر را تا آستانه آلبوم کشاندند. ویلسون پس از «تابستون کوتاهه» تا سال‌ها روی آثار گروه نخواند؛ نکته‌ای که در روایت جدایی ۲۰۱۴ دوباره اهمیت پیدا می‌کند.
تابستون کوتاهه
سپتامبر ۲۰۰۷، برابر با تابستان ۱۳۸۶، تک‌آهنگ «تابستون کوتاهه» منتشر شد و به پرشنونده‌ترین اثر گروه بدل گردید. منابع انگلیسی آن را غالباً نخستین قطعه رپ فارسی می‌دانند که به‌معنای واقعی کلمه «همه‌جا شنیده شد». مضمون، حس تلخ‌وشیرین تابستان ایران است. الجزیره از قول جی‌جی توضیح دقیق‌تری می‌دهد: حس بازگشت تابستانی ایرانیان مرفهی که بیرون درس می‌خوانند و برای چند هفته به تهران برمی‌گردند. خود جی‌جی گفته بود چند جوان واقعیت حلقه کوچک‌شان را گفتند و کار ناگهان فراگیر شد.
ویکی‌پدیای فارسی آهنگسازی را به علیرضا جی‌جی نسبت داده: بیت ابتدا در پاریس ساخته شد، بعد در ایران کامل گردید، و ویلسون و هیدن پس از شنیدن آن به آینده قطعه اطمینان کردند و خواستند روی آن باشند. در مستند «از زیرزمین تا بام تهران» ساخته اردشیر احمدی، که رادیو جوان منتشر کرد، اعضا این کار را از بهترین آثار گروه و دارای مقبولیت عمومی خوانده‌اند. تولید صیقلی‌تر و حضور صدای نسیم در بخش ملودیک، رپ گروه را از صرفاً رجز زیرزمینی به قطعه‌ای قابل‌پخش در مهمانی و خودرو نزدیک کرد.
این تک‌آهنگ آلبوم نبود. تا پنج سال بعد هم آلبومی در کار نبود. اهمیتش در این است که فرمول تازه، یعنی ترکیب ورس‌های چندصدایی با هوک قابل‌زمزمه، را به امضای دوره دوم زدبازی تبدیل کرد. بسیاری از مخاطبان نسل بعد، گروه را نه از «دیس آجیلی» که از همین قطعه شناختند.
زاخارنامه
نخستین و تا امروز تنها آلبوم استودیویی کامل گروه با نام «زاخارنامه» در ۴ ژوئن ۲۰۱۲، برابر با خرداد ۱۳۹۱، منتشر شد. اپل میوزیک ژانر را هیپ‌هاپ/رپ، تعداد قطعات را ده، و مدت را حدود پنجاه دقیقه ثبت کرده است. ویکی‌پدیای فارسی پیش‌انتشار قطعه «تهران مال منه» را ۱۸ فروردین ۱۳۹۱ دانسته است. همه اعضا جز سامان ویلسون در آلبوم حضور دارند. مهمانان مستند عبارت‌اند از هیچ‌کس، بهزاد لیتو و آرش دارا.
فهرست قطعه‌ها در میوزیک‌برینز و اپل میوزیک یکدست است: «تهران مال منه»، «خودش می‌دونه خوبه»، «چرا بدی» با هیچ‌کس، «نباید وایسیم»، «مرسی کلی»، «مهدکودک»، «نکنی باور» با بهزاد لیتو، «سیگار صورتی»، «دلم تنگ شده»، و قطعه‌ای با حضور آرش دارا درباره انتظار. «تهران مال منه» در ترانه‌شناسی انگلیسی زیر همین آلبوم آمده است. «سیگار صورتی» و «نکنی باور» بعدها از پربیننده‌ترین آثار کاتالوگ شدند.
ویکی‌پدیای فارسی تا سال ۱۴۰۰ گزارش کرده که پنج قطعه گروه از مرز یک میلیون پخش در اسپاتیفای گذشته‌اند: «تابستون کوتاهه»، «بچه محل»، «سیگار صورتی»، «نکنی باور» و «چرا بدی». سه مورد آخر متعلق به همین آلبوم‌اند. همان منبع «چرا بدی» را رجز معطوف به رضا پیشرو و همزمان همکاری با سروش هیچ‌کس دانسته است. این همکاری، در کارنامه گروهی که بعدها با هیچ‌کس درگیر لفظی شد، سند دوره دیگری است: وقتی دو قطب مشهور رپ فارسی هنوز می‌توانستند روی یک بیت باشند.
زاخارنامه از نظر تاریخی یعنی گروه پس از یک دهه تک‌آهنگ، بالاخره روایت را در قالب آلبوم جمع کرد. نبود ویلسون روی این مجموعه، نشان می‌دهد انشعاب عملی پیش از اعلام رسمی ۱۳۹۳ شروع شده بود.
جدایی ۱۳۹۳ و مسیرهای موازی
اکتبر ۲۰۱۴، برابر با مهر ۱۳۹۳، گروه به‌خاطر اختلاف‌های داخلی اعلام جدایی کرد. ویکی‌پدیای فارسی تاریخ اطلاع‌رسانی در فیس‌بوک را ۹ مهر ۱۳۹۳ ثبت کرده است. ویلسون، که پس از «تابستون کوتاهه» روی آثار گروه نخوانده بود، با هیدن مجموعه «بزرگ» را ساخت. جی‌جی، سیجل و نسیم مسیر مشترکی جداگانه گرفتند. سهراب ام‌جی در روایت انگلیسی بیشتر تنها کار کرد، اما ویکی‌پدیای فارسی او را در هر دو سمت حاضر دانسته است.
در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۴ آلبوم «پیر شدیم ولی بزرگ نه» با محوریت جی‌جی، سیجل و نسیم از رادیو جوان منتشر شد. آهنگسازی با علیرضا جی‌جی و دی‌جی ای‌اف‌ایکس بود و مهمانانی چون بهزاد لیتو، پایا، عرفان، سپهر خلسه، سینا مافی، مجیکو و کرنلا حضور داشتند. سهراب ام‌جی نیز در فهرست مهمان آمده است. ویکی‌پدیای انگلیسی تأکید می‌کند اثر زیر لیبل زدبازی نبود. ویکی‌پدیای فارسی می‌گوید پس از زاخارنامه این نخستین آلبومی بود که باز با نام زدبازی دیده شد، در حالی که هیدن و ویلسون جدا شده بودند. این ناسازگاری منبع را باید همین‌طور باقی گذاشت: مسلم است که هیدن و ویلسون در آن مجموعه نیستند؛ برچسب نام گروه محل اختلاف گزارش‌هاست. دنباله اثر، «پیر شدیم ولی بزرگ نه ۲»، در ۲۳ سپتامبر ۲۰۱۶ باز از رادیو جوان آمد.
در سوی دیگر، «بزرگ: جلد ۲» در ۲۷ فوریه ۲۰۱۵ با ارائه ویلسون و هیدن منتشر شد: نوزده قطعه، با حضور مهمان سهراب ام‌جی، آرش دارا، تارا صلاحی، کیارش و سیامک. ساخت موسیقی با هیدن، آرش دارا و دی‌جی راسک، و مسترینگ با ایمان تنها بود. این آلبوم دیگر زیر نام زدبازی نیامد. عنوانش، در برابر «پیر شدیم ولی بزرگ نه»، نشان می‌دهد جدایی فقط اداری نبود؛ حتی بر سر واژه «بزرگ» دو روایت ساخته شد.
پس از انشعاب، کارنامه فردی اعضا ادامه یافت. هیدن «تونل جلد ۱» را در ۲ فوریه ۲۰۱۷ با یازده قطعه در فضای راک و هیپ‌هاپ منتشر کرد؛ حامی Bose بود و روی اسپاتیفای، ساوندکلود و رادیو جوان نشست. مهمانان شامل ویلسون، ام‌جی، زخمی، آرش دارا، سیجل و کنیس بودند. «صفر» در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۸ با نه قطعه راک آمد. ای‌پی «سلاخ» در ۲۷ فوریه ۲۰۱۹ شش قطعه در فضای نیو ایج داشت. «تونل جلد ۲» در ۱۴ اوت ۲۰۲۰ با چهارده قطعه و همکاری تنزو میوزیک منتشر شد. ای‌پی «علاویس» با هین در ۱۷ فوریه ۲۰۲۱ دو قطعه الکترونیک داشت. آلبوم «ذوزنقه» با مودی موسوی در ۲۰۲۲ چهارده قطعه را شامل شد و «پیتزا» در ۲۰۲۴ با حضور شایع شش قطعه داشت.
تولید عمدتاً با علیرضا جی‌جی بود و یک قطعه را خشایار اس‌آر ساخت. مهمانان، اعضای زدبازی جز ویلسون، به‌علاوه بهزاد لیتو بودند. ویکی‌پدیای فارسی نوشته ام‌جی در قطعه‌ای از این مجموعه به انحلال گروه اشاره می‌کند. دومین آلبوم، «زاخار اصلی»، در ۱ آوریل ۲۰۲۱ با ده قطعه و یک قطعه اضافی نسخه فیزیکی آمد و فهرست بلندی از مهمانان، از ویلسون و هیدن تا تتلو و خلسه، را در بر گرفت.
بازگشت ۱۳۹۹ و آثار بعد
پس از چند سال سکوت جمعی، در ۲۰ مه ۲۰۲۰، برابر با اردیبهشت و خرداد ۱۳۹۹، گروه در اینستاگرام از ازسرگیری فعالیت خبر داد. ویکی‌پدیای فارسی می‌گوید در اسفند ۱۳۹۸ همه اعضا لوگوی گروه را در صفحه‌های خود گذاشتند. در ۱۰ ژوئن ۲۰۲۰ دو تک‌آهنگ «یخ» و «بچه محل» از رادیو جوان منتشر شد. «یخ» رجز علیه گروه ملتفت و هیچ‌کس بود. «بچه محل» روایتی از مسیر شهرت از آغاز رپ فارسی است. در فهرست فارسی، نام یسنا نیز کنار «بچه محل» آمده است. انتشار «یخ» فضای رپ ایران را دوباره حول اختلاف قدیمی بر سر مضمون، ارتباط ادعایی با سایت‌های شرط‌بندی، و حواشی میان هیچ‌کس و امیرتتلو ملتهب کرد.
نسیم در اعلام بازگشت حضور داشت، اما روی دو تک‌آهنگ ۲۰۲۰ نیامد. او در مصاحبه گفته برنامه‌گذار، جی‌جی و سیجل او را به کنسرت‌ها دعوت نکرده‌اند و در عین حال از صدای ضبط‌شده‌اش استفاده شده است. ویلسون در لایو اینستاگرام مدعی شد نسیم هنوز گروه را ترک نکرده و گفت‌وگو ادامه دارد. چندی بعد جی‌جی جدایی او را اعلام کرد. ویکی‌پدیای انگلیسی امروز نسیم را عضو پیشین می‌داند.
در ۲۰۲۲ تک‌آهنگ «تهران می‌بینمت» با حضور هیدن، ویلسون، جی‌جی، ام‌جی و سیجل منتشر شد. اپل میوزیک آن را به‌صورت سینگل همان سال ثبت کرده است. در کنسرتی در همان سال، ویلسون از پیوستن سپهر خلسه و بهزاد لیتو سخن گفت. ویکی‌پدیای انگلیسی می‌افزاید این موضوع بعداً در پادکستی تکذیب شد. بنابراین وضعیت عضویت رسمی آن دو را نمی‌توان قطعی دانست؛ آنچه مسلم است، همکاری‌های پیشین لیتو و خلسه با اعضاست، از زاخارنامه تا آلبوم‌های «پیر شدیم». اپل میوزیک در ۲۰۲۳ مجموعه‌ای با عنوان «زدتیپ» را هم در کاتالوگ گروه نشان می‌دهد و در ۲۰۱۹ یک مجموعه گردآوری‌شده با نام خود گروه ثبت کرده است.
اعضا و نقش‌ها
ترکیب پایدار دوره کلاسیک چنین بوده است: سامان ویلسون و مهراد هیدن به‌عنوان بنیان‌گذاران؛ سهراب ام‌جی به‌عنوان ستون سوم خوانندگی؛ سیجل و علیرضا جی‌جی به‌عنوان گسترش‌دهندگان فرمول پاپ‌رپ؛ و نسیم به‌عنوان صدای ملودیک. هیدن علاوه بر رپ، هوک می‌خواند، سازهایی چون گیتار، درام و پیانو می‌نوازد و در تولید کنار جی‌جی ایستاده است. جی‌جی، مقیم فرانسه در زمان گفت‌وگوی الجزیره، آهنگساز و تهیه‌کننده بسیاری از آثار شاخص، از جمله «تابستون کوتاهه»، بوده است. سیجل از میانه دهه ۱۳۸۰ در ورس‌ها حضور پیوسته داشته.
ویکی‌پدیای انگلیسی در جدول اعضا، هیدن، ام‌جی، جی‌جی، سیجل و ویلسون را ترکیب جاری، و نسیم را عضو پیشین دانسته است. جدول فارسی خلسه و لیتو را هم به‌عنوان عضو جدید فهرست کرده؛ جدول انگلیسی همان ادعا را با قید تکذیب بعدی آورده است. برای شنونده، دقیق‌تر آن است که زدبازی را کمتر یک «بند ثابت شش‌نفره» و بیشتر یک نام چتری ببیند که در هر دوره، زیرمجموعه‌ای از همان دوستان دبیرستانی و الحاق‌های بعدی را فعال کرده است.
انتشار دیجیتال و مخاطب امروز
فارسی‌چارت در ۱۴ اوت ۲۰۲۶ برای زدبازی حدود ۱۵۲ هزار شنونده ماهانه اسپاتیفای، بیش از ۴۰۶ هزار دنبال‌کننده در همین پلتفرم، و حدود ۶۱۴ میلیون پخش تجمعی در رادیو جوان ثبت کرده است. رتبه کلی در آن نمودار ۳۸ و رتبه در رپ و هیپ‌هاپ فارسی ۱۴ بوده است. این اعداد روزانه عوض می‌شوند و نباید آن‌ها را تیراژ آلبوم یا فروش بلیت فرض کرد؛ فقط نشان می‌دهند کاتالوگ گروه، سال‌ها پس از تک‌آهنگ‌های زیرزمینی، هنوز در مدار استریم زنده است.
در فهرست ترانه‌های پربیننده فارسی‌چارت، «تابستون کوتاهه»، «بچه محل» و «نکنی باور» با بهزاد لیتو در صدر آمده‌اند. اپل میوزیک «نکنی باور»، «تابستون کوتاهه»، «سیگار صورتی»، «زمین صافه» و «چرا بدی» را میان آثار برتر صفحه هنرمند گذاشته است. دیزر «بچه محل» و «تابستون کوتاهه» را بالای فهرست دارد. هم‌پوشانی این سه منبع، بدون نیاز به ادعاهای فروش تأییدنشده، تصویر شنونده امروز را می‌سازد: نوستالژی تابستان ۱۳۸۶، آلبوم ۱۳۹۱، و بازگشت ۱۳۹۹ همزمان شنیده می‌شوند.
شنیدن در گوشه
در گوشه، زدبازی را بهتر است نه با یک قطعه تصادفی، که با سه لایه زمانی شنید. لایه اول، تک‌آهنگ‌های پیش از ۲۰۰۷ است؛ جایی که زبان تند و فرم کاور و دیس هنوز خام است و هویت گروه بیشتر رفاقتی است تا تولیدی. اگر فقط «تابستون کوتاهه» را بشناسید، این لایه را از دست می‌دهید. لایه دوم از همان تک‌آهنگ ۲۰۰۷ تا «زاخارنامه» است: چندصدایی، هوک، تولید جی‌جی، و تبدیل رپ زیرزمینی به قطعه‌ای که در مهمانی و هدفون هر دو کار می‌کند. «تهران مال منه»، «سیگار صورتی»، «نکنی باور» و «چرا بدی» ستون این لایه‌اند. لایه سوم، جدایی و بازگشت است: «یخ» و «بچه محل» را باید در بستر جدل ۲۰۲۰ شنید، و «تهران می‌بینمت» را به‌عنوان امضای جمعی متأخر، با بازگشت ویلسون به نام گروه.
برای فهم انشعاب، شنیدن موازی «پیر شدیم ولی بزرگ نه» و «بزرگ: جلد ۲» مفید است؛ هرچند اولی پروژه سه عضو است و دومی پروژه هیدن و ویلسون. گوشه در این‌جا نقش بایگانی دارد: گروهی که سال‌ها بدون آلبوم زندگی کرد، حالا با یک آلبوم استودیویی، ده‌ها تک‌آهنگ، و یک بازگشت پرحاشیه در فهرست رپ فارسی مانده است. ارزش شنیدنش در توالی است، نه در خلاصه کردن همه چیز به یک هوک تابستانی.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
