دیار درسیم؛ هوزان دیار از درسیم تا آلبوم‌های کرمانجی دیاسپورا
زندگی و آغاز
دیار ییلدیریم، که مخاطب کرد او را هوزان دیار و فارسی‌زبانان دیار درسیم می‌شناسند، در اول دسامبر ۱۹۶۶ زاده شد. ویکی‌پدیای انگلیسی محل را روستای آیواتلی در شهرستان مزگرت استان تونجلی ترکیه نوشته است؛ همان ناحیه که در حافظهٔ کردی درسیم خوانده می‌شود. کووارا هونر زادگاه را روستای هه‌ودان در مزگر/درسیم دانسته و پایان دبیرستان را در چولیک، یعنی بینگول، ثبت کرده است. ویکی‌پدیای فارسی اصالت را کرد زازا نوشته است. این جزئیات جغرافیایی فقط شناسنامه نیستند: نام هنری درسیم را روی صدا می‌گذارد و شنونده را از ابتدا به کوهستان شرق آناتولی ارجاع می‌دهد، نه به صنعت پاپ استانبول.
ویکی‌پدیای انگلیسی همین علت را آورده است. کووارا هونر زمان را پاییز ۱۹۸۸ دانسته و نوشته به کارهای هونرکوم پیوست: موسیقی، تئاتر و رقص. یعنی ورود او به صحنهٔ دیاسپورا فقط میکروفون نبود؛ شب‌های اروپایی با نمایش و هوره و گووند هم بود. در آلمان با گروه کما برخودان آشنا شد. ویکی‌پدیای فارسی می‌گوید ترانه‌هایش را ابتدا با این گروه اجرا کرد و در ۱۹۹۰ جدا شد تا آلبوم جداگانه بدهد. کووارا هونر او را همچنان عضو برخودان دانسته و نوشته پس از ۱۹۸۹ در کاست‌های گروه نیز خوانده است. این دو روایت را باید کنار هم خواند: جدایی برای آلبوم سولو لزوماً به معنای قطع کامل کار گروهی نیست.
ساز او در جعبهٔ اطلاعات انگلیسی ساز است. سال‌های فعالیت در همان جعبه از ۱۹۹۸ آمده، در حالی که نخستین آلبوم سولو در فهرست‌ها ۱۹۹۲ است و کووارا هونر همین ۱۹۹۲ را مبدأ یازده آلبوم دانسته است. اختلاف را به حساب تعریف «حرفه‌ای رسمی» در برابر نخستین لوح بگذارید، نه به حساب جعل تاریخ. همسرش دنیز دمان، هنرمند و خوانندهٔ کرد، در ویکی‌پدیای فارسی آمده است. ویکی‌داده نام‌های هوزان دیار و دیار درسیم را به‌عنوان نام‌های دیگر ثبت کرده و صفحهٔ کردی سورانی را هم پیوند داده است. زندگی شخصی در منابع عمومی از این فراتر نمی‌رود و نباید داستان خانوادگی ساخت.
مسیر هنری
نخستین آلبوم سولو در فهرست فارسی «بلبل» یا بیبلو در ۱۹۸۸ است؛ انگلیسی این عنوان را ندارد و از کاروان ۱۹۹۲ شروع می‌کند. کووارا هونر نیز از کروان ۱۹۹۲ تا مام زکی ۲۰۲۲ یازده آلبوم شمرده و بیبلو را در این یازده نیاورده است. محتمل است بیبلو اثر خیلی زود یا اثر گروهی/کاستی باشد که دانشنامهٔ فارسی جدا ثبت کرده. مبدأ اجماعی سولو، کروان/کاروان ۱۹۹۲ است. «جنگ زندگی» را فارسی ۱۹۹۸ و انگلیسی ۱۹۹۷ نوشته‌اند. «وای دنیا» ۲۰۰۰/۱۹۹۹، «گرمای خورشید» ۲۰۰۱، «ای گل نرو» ۲۰۰۴/۲۰۰۲، «چشمهٔ ترانه‌ها» ۲۰۰۵، «بدرود اوگور» ۲۰۰۶، «نمی‌ترسم» ۲۰۰۸، «زمان آزادی» ۲۰۱۳، «خاک و مادر» ۲۰۱۵، «قلعهٔ دمدم» ۲۰۱۷ در جدول فارسی آمده‌اند. انگلیسی مام زکی را هم افزوده و تاریخ برخی عنوان‌ها را خالی گذاشته است. کووارا هونر مام زکی را ۲۰۲۲ دانسته است.
این زنجیره بیش از سی سال تولید آلبومی است، نه تک‌آهنگ الگوریتمی. ناشر در جعبهٔ انگلیسی مؤسسهٔ فرهنگی آلمانی-کردی آمده؛ در روایت‌های دیگر کوم موزیک برای چند عنوان دههٔ ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ تکرار می‌شود. سال ۲۰۰۵ با خلیل خمگین در قسطنطنیه آلبوم «کانیا سترانان» را داد؛ فارسی همین را چشمهٔ ترانه‌ها نوشته است. یعنی استانبول، با وجود ترکیهٔ رسمی، هنوز محل ضبط مشترک دو خوانندهٔ کرد بود. فیلم‌های «رچ» و «دوز» در ویکی‌پدیای انگلیسی آمده‌اند؛ جزئیات نقش در منابع در دسترس شرح داده نشده و نباید بازیگری را ستون کارنامه کرد. آنچه مسلم است حضور تصویر در کنار آواز است.
صحنه جغرافیای دیگری می‌سازد. انگلیسی از کنسرت در روژآوا، کردستان عراق، سوئد و آمریکا نوشته است. خبرهایی که همان صفحه به آن‌ها ارجاع داده، اجرا در دیاربکر، پولاتلی، قامشلو، نئوروز کرکوک و برنامهٔ وحدت ملی در استکهلم را نشان می‌دهند. خبر محلی هاکاری در ژانویهٔ ۲۰۱۵ از کنسرت او روی زمین چمن همان شهر با دعوت مرکز فرهنگی فقی تیران شهرداری نوشته است. این نقشه، خوانندهٔ تبعیدی را به مخاطب داخل ترکیه، سوریه، عراق و اروپا وصل می‌کند. ویکی‌پدیای انگلیسی این حمایت را ثبت کرده است. این را باید واقعیت مستند کارنامه دانست، نه تفسیر حزبی مقاله.
آلبوم «دما آزادی» را روداو به‌عنوان اثر تازه پوشش داده و انگلیسی به همان گزارش ارجاع داده است. تاریخ در فارسی ۲۰۱۳ و در بعضی پایگاه‌های دیجیتال ۲۰۱۹ آمده؛ اختلاف می‌تواند انتشار مجدد دیجیتال باشد. «قلعهٔ دمدم» به روایت تاریخی مقاومت دمدم ارجاع می‌دهد؛ عنوانی که در حافظهٔ کردی بار حماسی دارد. «خاک و مادر» و «مام زکی» سویهٔ یاد و نسل را در دههٔ ۲۰۱۰ و ۲۰۲۰ نگه می‌دارند. مسیر از کاست دیاسپورای اوایل دههٔ نود به آلبوم دیجیتال و صحنهٔ چندکشور رسیده، بی‌آن‌که فرم اصلی عوض شود: آواز کردی با ساز.
سبک و صدا
ژانر در ویکی‌پدیای فارسی کردی و ترکی است؛ در انگلیسی موسیقی کردی. زبان غالب کرمانجی است. فارسی نوشته چند ترانه به سورانی و ترکی هم خوانده است. این چندزبانگی، بازار را از یک لهجه فراتر می‌برد اما ستون کرمانجی را عوض نمی‌کند. مضمون را همان صفحه دو بخش کرده: کرد و کردستان و ستم دولت ترکیه، و ترانه‌های عاشقانه. عنوان‌هایی چون ای گل نرو و گرمای خورشید سویهٔ تغزلی را نشان می‌دهند؛ جنگ زندگی، نمی‌ترسم، زمان آزادی و قلعهٔ دمدم سویهٔ جمعی را. سبک او پاپ کلاب نیست.
هونرکوم در آغاز، تمرین صحنهٔ جمعی بود: موسیقی، نمایش، رقص. کووارا هونر تأکید کرده سال‌ها در شادی‌های اروپا نمایش بازی کرده است. این سابقه ادای شعر و بدن روی صحنه را از خوانندهٔ صرفاً استودیویی جدا می‌کند. برخودان سنت گروه همخوان را به او داد. سولو این سنت را شخصی کرد: نام درسیم روی جلد، صدای واحد، آلبوم پشت آلبوم. مقایسه با پاپ فارسی داخل ایران گمراه‌کننده است. محدودیت‌های تولید کردی در ترکیه، که منابع عمومی بارها به آن اشاره کرده‌اند، توضیح می‌دهد چرا آلمان مبدأ حرفه‌ای شد.
صدا در توصیف‌های کوتاه دانشنامه گرم و روایی ثبت نشده؛ آنچه از کارنامه برمی‌آید آواز با ساز است نه تنظیم الکترونیک متراکم. همکاری با خلیل خمگین در ۲۰۰۵ رنگ دونوازی سنتی‌تر را می‌آورد. این را نباید با آلبوم استودیویی یکی کرد. شنوندهٔ گوشه باید میان ترانهٔ آلبومی و ترانهٔ گروهی برخودان فرق بگذارد.
آثار و همکاری‌ها
فهرست آلبوم‌ها را با قید اختلاف سال بخوانید. اجماع نسبی: کروان ۱۹۹۲، جنگ زندگی حدود ۱۹۹۷–۱۹۹۸، وای دنیا حدود ۱۹۹۹–۲۰۰۰، تینا روژه ۲۰۰۱، گوله نه‌چه اوایل دههٔ ۲۰۰۰، کانیا سترانان ۲۰۰۵ با خلیل خمگین، اوخیر به اوگور ۲۰۰۶، ناتیرسم ۲۰۰۸، دما آزادی دههٔ ۲۰۱۰، آخ و داییک میانهٔ دههٔ ۲۰۱۰، کلا دمدمه حدود ۲۰۱۷، مام زکی ۲۰۲۲. بیبلو ۱۹۸۸ را فقط فارسی جدا آورده است. یازده سولو در شمارش کووارا هونر با مبدأ ۱۹۹۲ و پایان ۲۰۲۲ جور درمی‌آید اگر بیبلو را بیرون از آن یازده بگذاریم.
همکاری‌های گروهی: کما برخودان از پایان دههٔ هشتاد. هونرکوم به‌عنوان مجموعهٔ فرهنگی آلمان. خلیل خمگین در استانبول ۲۰۰۵. فیلم رچ و دوز. صحنه در روژآوا، کرکوک، استکهلم، آمریکا و شهرهای ترکیه. لیبل آلمانی-کردی در معرفی انگلیسی آمده است. این شبکه او را در مدار موسیقی کرد دیاسپورا نگه می‌دارد، نه در مدار پاپ فارسی تهران یا لس‌آنجلس.
آنچه در منابع نیست باید خالی بماند: فهرست دقیق نوازندگان هر آلبوم، نام استودیوهای آلمان، تیراژ کاست. مقاله نباید این خلأ را با حدس پر کند. آنچه هست، تداوم انتشار در سه دهه و اصرار بر زبان کردی است.
جایگاه
دیار درسیم در نقشهٔ گوشه نمایندهٔ آواز کرمانجی تبعیدی است که نام منطقه را به‌عنوان برند هنری برداشت. جایگاهش با خوانندگان پاپ کردی اخیر که به تنظیم کلاب نزدیک شده‌اند فرق دارد، چون ستون کارنامه آلبوم و ساز و مضمون جمعی است. یازده آلبوم سولو او را از خوانندهٔ تک‌کاستی دیاسپورا جدا می‌کند. اجراها نشان می‌دهند صدا در فضای عمومی ترکیه شنیده می‌شد، حتی اگر زندگی در آلمان شکل گرفته باشد.
برای شنوندهٔ فارسی، او پلی است به آرشیو کردی که معمولاً پشت دیوار زبان می‌ماند. گوشه باید این پرونده را با نام دقیق دیار درسیم نگه دارد تا با خوانندگان دیگری که فقط «دیار» نام دارند قاطی نشود.
شنیدن در گوشه
شنیدن را از کروان ۱۹۹۲ شروع کنید تا مبدأ سولو معلوم شود. جنگ زندگی و نمی‌ترسم را برای خط جمعی بگذارید. ای گل نرو و گرمای خورشید را برای خط تغزلی. کانیا سترانان را به‌عنوان کار مشترک استانبول با خلیل خمگین جدا بشنوید. دما آزادی و قلعهٔ دمدم را برای دههٔ ۲۰۱۰. مام زکی را به‌عنوان نقطهٔ ۲۰۲۲. تئاتر و هونرکوم را در ذهن داشته باشید وقتی ادای زنده را با فایل مقایسه می‌کنید. آنچه در گوشه می‌ماند صدای هوزان درسیم است که از روستای مزگرت به آلمان رفت، با برخودان آغاز کرد و سه دهه آلبوم کرمانجی داد.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
