دارکوب؛ گروه ریتم‌محور همایون نصیری از میلاد تا جایزه باربد
زندگی و آغاز
دارکوب نام یک نفر نیست؛ نام گروهی است که همایون نصیری در سال ۱۳۸۶ در تهران بنیاد گذاشت و سرپرستی‌اش را تا امروز نگه داشته است. ویکی‌پدیای فارسی، بیتوته و صفحهٔ هنرمند آوای هنر همین سال را مبدأ فعالیت رسمی نوشته‌اند. نصیری خود در ۱۳۶۰ در تهران زاده شد. از هشت‌سالگی تنبک را شروع کرد و به هنرستان موسیقی تهران راه یافت؛ آنجا پیانو و سنتور آموخت. این مسیر هنرستانی را نباید با داستان خوانندهٔ پاپ اشتباه گرفت. دارکوب از ابتدا پروژهٔ نوازنده است: ساز کوبه‌ای در مرکز، آواز در حاشیهٔ مهمان. نصیری از نوجوانی با نسل اول پاپ پس از انقلاب روی صحنه رفت و بعداً با شهرام ناظری، همایون شجریان و حکیم لودین نیز کار کرد. بیتوته سبک‌های او را تلفیقی، سنتی ایرانی و فلامنکو ثبت کرده و سازهای برجسته‌اش را کنگا، کاخن، اودو، تنبک و جیمبه دانسته است. یعنی پیش از آن‌که نام گروه بر سر زبان بیفتد، دست او در چند زبان ریتمی ورزیده شده بود.
آوای هنر نوشته از سال ۸۶ نام دارکوب را برای گروهش انتخاب کرد. بیاموزیک روایت دیگری از ترکیب اولیه دارد: نصیری، حسام اینانلو در کمانچه و علی فرهانی در گیتار باس. ویکی‌پدیا و جدول آثار بیتوته برای آلبوم نخست، بابک بروجردی، دارا دارایی و امید حاجیلی را کنار سرپرست می‌گذارند. این ناهمسانی را نباید به نفع یکی حل کرد. گروه‌های ریتم‌محور تهران در دههٔ هشتاد ترکیب سیال داشته‌اند؛ آنچه ثابت مانده نام و محور پرکاشن است. هدف اعلام‌شده در زندگینامه‌ها موسیقی‌ای است که بر سازهای کوبه‌ای ایرانی و جهانی بنا شود و ساز ملودیک و خوانندهٔ مهمان را مهمان نگه دارد، نه ارباب. همین تصمیم، دارکوب را از بند پاپ خواننده‌محور جدا کرد.
در همان ۱۳۸۶ کمپانی مینال پرکاشن او را هنرمند خود در ایران معرفی کرد. بیتوته نوشته در آن سال تنها هنرمند ایرانی بود که به‌صورت رسمی آرتیست این سازنده شد. سال ۱۳۹۵ یاماها او را نماد پرکاشن الکتریک خود در ایران دانست. این دو انتخاب صنعتی، اعتبار نوازندگی را از شهرت صحنه جدا می‌کنند: دارکوب فقط گروه کنسرت نیست؛ آزمایشگاه ساز کوبه‌ای هم هست. اواخر ۱۳۹۴ آموزشگاه موسیقی دارکوب در میدان ونک، برج نگار، باز شد. بیتوته مدرسانی چون حسین رضانیا، میلاد درخشانی، پوریا اخواص، سحر محمدی، سیاوش روشن، علی رحیمی و آرین ملکیان را در همان آموزشگاه نام برده است. گروه، صحنه و کلاس سه ضلع یک نام شدند.
مسیر هنری
نخستین آلبوم با عنوان «دارکوب» در مرداد ۱۳۸۹ از گلچین آوای شرق منتشر شد. جدول ویکی‌پدیا و بیتوته نوازندگان را نصیری، بروجردی، دارایی و حاجیلی نوشته‌اند و آواز را میان حامد بهداد و مهران مدیری تقسیم کرده‌اند. خبرگزاری مهر در آذر ۱۳۸۸، پیش از انتشار، از زبان نصیری نقل کرد که دو قطعه با آواز بهداد و دو قطعه با آواز مدیری است و بقیه بی‌کلام. همان گزارش کنسرت میلاد با مدیری را به‌خاطر پروژهٔ «قهوه تلخ» به اسفند موکول کرد. یعنی تقویم گروه در آغاز به تقویم تصویر گره خورد، اما ستون آلبوم همچنان سازی ماند. بیاموزیک سال ۱۳۸۶ را برای «دارکوب ۱» گذاشته است؛ این را باید تاریخ نام‌گذاری یا اجرای زنده دانست نه لزوماً تاریخ لوح فشرده. سند انتشار رسمی در منابع خبری و دانشنامه مرداد ۱۳۸۹ است.
«لیوا» در شهریور ۱۳۹۲ با آوای هنر و پخش هنر اول آمد. فهرست آهنگسازان در بیتوته فرشاد حسامی، پویا نیکپور، بهرام آقاخان و حامد بهداد است. نوازندگان گسترده می‌شوند: حاجیلی، مسعود همایونی، آرش پژندمقدم، پیتر سلیمانی‌پور، محسن شریفیان، کوروش بابایی، شروین مهاجر، میلاد درخشانی، پیام رونق، آرزو دریکوند. آواز باز با بهداد است و شریفیان نیز می‌خواند. نام لیوا به رقص و موسیقی جنوب و حوزهٔ خلیج اشاره دارد؛ حضور نی‌انبان شریفیان این اشاره را از عنوان فراتر می‌برد. لیوا همان منطق را در استودیو پیاده کرد: جغرافیاهای ایران با رنگ جهانی کوبه.
«نوکوب» در شهریور ۱۳۹۴ باز با آوای هنر آمد. خوانندگان حمیدرضا ترکاشوند و رضا کولغانی‌اند. آهنگسازی به نام گروه، حبیب‌الله بدیعی، ابراهیم شهدوستی و دارا دارایی ثبت شده است. سی‌ویکمین جشنوارهٔ موسیقی فجر جایزهٔ باربد بهترین آهنگسازی بخش تلفیقی را برای همین آلبوم به نصیری داد. ویکی‌پدیا، بیتوته و آوای هنر این جایزه را تکرار کرده‌اند. دو سال پیش‌تر، در نخستین جشن سالانهٔ موسیقی ما در ۱۳۹۲، گروه تندیس بهترین اجرای زندهٔ تلفیقی را گرفته بود. مسیر از آلبوم بی‌کلام‌محور ۱۳۸۹ به آلبومی رسید که هم خوانندهٔ ثابت‌تر داشت هم داوری جشنواره. آوای هنر کنسرت‌های گروه را با مهمانانی چون علیرضا عصار، علی زندوکیلی، مدیری، بهداد، کولغانی و ترکاشوند توصیف کرده است.
نقطهٔ مرور ده سال، شامگاه جمعه پنجم خرداد ۱۳۹۶ در سالن همایش‌های برج میلاد بود. خبرآنلاین نوشته نصیری برنامه را به محمدرضا شجریان تقدیم کرد و همایون شجریان را در سالن معرفی نمود. رضا کولغانی نخستین خواننده بود. «ترش‌رو» با صدای سجاد عرب‌زاده اجرا شد. شریفیان قطعاتی زنده نواخت. حاجیلی فضای شاد همیشگی‌اش را آورد. بهداد با لباسی که تصویر عباس کیارستمی داشت روی صحنه آمد و از همایون شجریان خواست ربنا را رساتر بشنوند. نصیری بهداد را «روح دارکوب» خواند. غافلگیری پایان، عصار با «انسانم آرزوست» بود. «من دیوانه» نیز با عرب‌زاده اجرا شد در حالی که احسان خواجه‌امیری، خوانندهٔ نسخهٔ استودیویی، در ردیف نخست نشسته بود. خبرآنلاین قطعات را سینگو، ترش‌رو، حیران، آفرو، بیا بریم کوه، رود، مجنون، تربت، دست برآریم، انسانم آرزوست و من دیوانه فهرست کرده است. تهیه‌کنندگی با علی حق‌شناس و مؤسسهٔ کامیاب بهاران بود.
تک‌آهنگ‌ها خط سوم کارنامه شدند. «ترش‌رو» با زندوکیلی در جشن موسیقی ما جایزهٔ مردمی قطعهٔ تلفیقی گرفت. «تندیسی از سراب» با محمد ذاکرحسین و «من دیوانه» با خواجه‌امیری در ویکی‌پدیا آمده‌اند. آوای هنر «خون بس» را جدیدترین تک‌آهنگ با صدای روزبه بمانی معرفی کرده است. آوای فردا انتشار را هشتم خرداد ۱۳۹۷، ترانه را از بمانی و آهنگ و تنظیم را از هومن نامداری نوشته است. نامداری همان ساکسفون‌نواز کنسرت نوکوب است؛ یعنی تک‌آهنگ روایی، از درون حلقهٔ بادی گروه بیرون آمد نه از استودیوی جدا.
سبک و صدا
سبک دارکوب در منابع تلفیقی و فیوژن است، اما توصیف دقیق‌تر ریتم‌محور بودن است. سیمرغ از زبان نصیری نقل کرده که در ترکیب سازها ریتم و رنگ‌آمیزی صوتی اهمیت دارد. کاخن، داربوکا، بندیر، طبلا، دمام، تمپو، دف و پرکاشن آفریقایی و لاتین در معرفی‌ها تکرار می‌شوند. ترومپت حاجیلی، ساکسفون نامداری، ترومبون حسین شریفی و سرنای احسان عبدی‌پور لایهٔ بادی می‌سازند. کمانچهٔ احسان نی‌زن و نی‌انبان شریفیان لایهٔ ایرانی را نگه می‌دارند. گیتار همایونی و کیبورد ملکیان بدنهٔ پاپ‌راک را می‌گذارند. نتیجه نه ارکستر سنتی است نه بند کلاب؛ یک کارگاه کوبه است که مهمان آواز را روی بستر ضربی سوار می‌کند.
بی‌کلام بودن بخش عمدهٔ آلبوم نخست، بیانیهٔ سبک است. مهر تصریح کرد باقی قطعات آواز ندارند. در بازاری که تیتراژ و تک‌آهنگ خواننده را جلو می‌اندازد، این تصمیم مخاطب را وادار می‌کند به دست گروه گوش بدهد. وقتی آواز می‌آید، اغلب صدای مهمان است نه هویت ثابت. مدیری و بهداد در ۱۳۸۹ چهرهٔ عمومی آوردند؛ کولغانی و ترکاشوند در نوکوب صدای آلبومی ساختند؛ زندوکیلی و خواجه‌امیری و بمانی تک‌آهنگ را به مدار پاپ مجاز بردند. تنوع خواننده یعنی سبک در ریتم است نه در حنجره.
شعر محلی در کنسرت میلاد، و لیوا با رنگ جنوب، گروه را به موسیقی نواحی وصل می‌کند بدون آن‌که گروه نواحی شود. «آفرو» در فهرست اجرای ده‌سالگی نشان می‌دهد گوش به ریتم غرب آفریقا هم باز است. فلامنکو در معرفی شخصی نصیری آمده؛ در دارکوب بیشتر به‌صورت حس ضربی و رنگ گیتار شنیده می‌شود تا به‌صورت ژانر اسپانیایی. جایزهٔ باربد در بخش فیوژن، همین چندزبانی را در تقویم رسمی جشنواره نشاند. تندیس موسیقی ما برای اجرای زنده، اولویت صحنه بر فایل را تأیید کرد. دارکوب از معدود گروه‌های داخل است که گزارش‌ها مصرند نسخهٔ زنده از استودیو مهم‌تر است.
آثار و همکاری‌ها
سه آلبوم ستون کاتالوگ‌اند: دارکوب ۱۳۸۹، لیوا ۱۳۹۲، نوکوب ۱۳۹۴. ناشر از گلچین آوای شرق به آوای هنر عوض شد. آوای هنر هنوز صفحهٔ گروه را با همین سه عنوان و تک‌آهنگ‌ها نگه داشته است. بیاموزیک «نوبی» را در ۱۳۹۷ جدا آورده؛ این عنوان در جدول ویکی‌پدیا نیست و باید با احتیاط، به‌عنوان ثبت سایت دانلود خوانده شود نه آلبوم چهارم قطعی دانشنامه. تک‌آهنگ‌های مستندتر ترش‌رو، تندیسی از سراب، من دیوانه و خون بس‌اند.
شبکهٔ همکاران دو حلقه دارد. حلقهٔ سازی: دارایی، حاجیلی، همایونی، پژندمقدم، ملکیان، نامداری، نی‌زن، شریفیان. حلقهٔ آواز: مدیری، بهداد، کولغانی، ترکاشوند، زندوکیلی، ذاکرحسین، خواجه‌امیری، بمانی، عصار روی صحنه، عرب‌زاده به‌عنوان صدای جدید ده‌سالگی. هنر ما همین نام‌ها را در کارنامهٔ نصیری کنار پیمان یزدانیان و پیتر سلیمانی‌پور هم گذاشته است. سلیمانی‌پور در لیوا نوازنده است؛ یعنی جاز و تلفیق تهران از مسیر دارکوب رد شده است. عصار در «جز عشق نمی‌خواهم» نیز با گروه در آهنگسازی و تنظیم دیده شده است؛ این را باید همکاری استودیویی جدا از غافلگیری میلاد دانست.
کنسرت‌ها نقشهٔ جغرافیای شنیداری‌اند. مهر میلاد را با مدیری در ۱۳۸۸ خبر داد. سیمرغ پنج آبان را با هومن جاوید و حاجیلی و دو سانس ۱۸:۳۰ و ۲۱:۳۰ نوشت. خبرآنلاین ده‌سالگی را سند حضور سینما و موسیقی در یک سالن کرد: شجریان، خواجه‌امیری، کاوه آفاق، ابوالحسن داوودی، سیامک انصاری، نوید محمدزاده، اشکان خطیبی، بمانی، زهرا عاملی، امیر جدیدی، تینا پاکروان، ستاره اسکندری، آریا عظیمی‌نژاد. این فهرست نشان می‌دهد دارکوب محل تلاقی پاپ، سینما و موسیقی جدی دههٔ نود بود، نه فقط بند نوازندگان.
جایگاه
در نقشهٔ موسیقی ایران پس از انقلاب، گروه‌های تلفیقی زیادند اما کمتر گروهی ریتم را به برند تبدیل کرده است. دارکوب این کار را کرد: نام پرنده با منقار کوبنده، استعارهٔ واضح پرکاشن شد. جایگاهش با بندهای خواننده‌محور فرق دارد چون هویت در سرپرست نوازنده است. با ارکسترهای سنتی هم فرق دارد چون کاخن و جیمبه و ترومپت را کنار دمام می‌نشاند. جایزهٔ فجر و تندیس موسیقی ما، این جایگاه را از سطح «گروه کنسرت شاد» به سطح داوری صنفی برد. آموزشگاه ونک، تداوم آموزشی همان برند است.
مهمان‌های مشهور دو لبه دارند. مدیری و بهداد مخاطب تلویزیون را آوردند؛ خطر این است که گروه را حاشیهٔ سلبریتی ببینند. پاسخ کارنامه سه آلبوم سازی و اصرار نصیری بر بی‌کلام است. ده‌سالگی با تقدیم به شجریان، گروه را آگاهانه به سمت اعتبار آوازی ایران کشید. در گوشه، دارکوب پروندهٔ ریتم تلفیقی تهران است: از هنرستان و مینال تا میلاد و باربد.
شنیدن در گوشه
شنیدن را از آلبوم «دارکوب» شروع کنید تا نسبت بی‌کلام و آواز بهداد و مدیری معلوم شود. لیوا را برای رنگ جنوب و شریفیان بگذارید. نوکوب را با کولغانی و ترکاشوند به‌عنوان آلبوم جایزه‌گرفته بشنوید. «ترش‌رو» را برای پل زندوکیلی و داوری موسیقی ما جدا کنید. «من دیوانه» را کنار گزارش ده‌سالگی بگذارید تا استودیو و صحنه مقایسه شود. «خون بس» را نمونهٔ تک‌آهنگ روایی با بمانی بگیرید، نه نمونهٔ کل کاتالوگ. اگر اجرا می‌خواهید، خبرآنلاین پنجم خرداد ۱۳۹۶ را راهنمای قطعات زنده بدانید: از آفرو تا انسانم آرزوست. آنچه در گوشه می‌ماند گروه کوبه‌ای تهران است که خواننده را مهمان کرد، ریتم را صاحب خانه گذاشت و سه آلبوم را به برج میلاد و جشنوارهٔ فجر رساند.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
