حیدر رقابی؛ شاعر هاله و تصنیف «مرا ببوس»
نام و جایگاه در حافظه جمعی
حیدر رقابی، که در اسناد و خاطرات گاه حیدرعلی رقابی نیز خوانده شده، در میان مخاطبان موسیقی ایران بیش از هر چیز با تخلص شعری «هاله» و با یک تصنیف شناخته می‌شود: «مرا ببوس». این نام در فهرست ترانه‌سرایان حرفه‌ای رادیو جای نگرفته بود، اما شعری که او در جوانی نوشت، پس از گذر از سینما و رادیو، به یکی از ماندگارترین قطعه‌های قرن چهاردهم خورشیدی بدل شد. زندگی او فقط به آن یک شعر محدود نیست.
منابع معتبر تاریخ تولد او را نوزدهم آذر ۱۳۱۰ در تهران ثبت کرده‌اند. یک دانشنامه آزاد فارسی سال تولد را متفاوت آورده است؛ در این مقاله همان تاریخ پرتکرار ۱۳۱۰ مبنای روایت است، چون با گزارش‌های زندگی‌نامه‌ای و مدخل‌های دانشنامه‌ای هم‌خوان‌تر است. درگذشت او در بیست‌وسوم آذر ۱۳۶۶ در تهران، در پنجاه‌وشش‌سالگی، رخ داد و پیکرش در گورستان ابن‌بابویه شهر ری به خاک سپرده شد.
خانواده، نخستین شعرها
پدرش باجناق محمدحسن شمشیری بود؛ شمشیری از هواداران محمد مصدق به شمار می‌رفت و نامش در خاطرات آن دوره تکرار می‌شود. از سوی مادر، نسبت خویشاوندی با خانواده بیژن ترقی، ترانه‌سرای نامدار، گزارش شده است: مادر رقابی و مادر ترقی دخترعمو بوده‌اند. این پیوند بعدها در روایت عبدالرحیم جعفری، مدیر وقت انتشارات امیرکبیر، نیز بازتاب یافت؛ جعفری رقابی را از خویشان ترقی و مرتبط با فضای کتابفروشی خیام معرفی کرده است.
خود رقابی از نوجوانی به جبهه ملی گرایش داشت و در جنبش ملی شدن صنعت نفت فعال بود. این تصویر با آنچه از دفتر شعر جوانی‌اش برمی‌آید سازگار است: شعری که هم به سنت کلاسیک نزدیک می‌شود و هم به زبان ساده و موزون ترانه راه می‌دهد.
دانشنامه آزاد پارسی نوشته است که او هم در شیوه سنتی و هم در شیوه جدید شعر گفت. سه مجموعه از او در منابع کتاب‌شناختی آمده است: «آسمان اشک» که در تهران سال ۱۳۲۹ منتشر شد، «شاعر شهر شما» در ۱۳۴۸، و «شقایق‌ها» در ۱۳۶۳. نخستین دفتر همان جایی است که قطعه «مرا ببوس» برای اولین بار به چاپ رسید؛ نه در زندان و نه در شب اعدام افسران، بلکه در کتابی هزارنسخه‌ای از انتشارات امیرکبیر.
ناصر انقطاع، سردبیر سابق روزنامه صبح ایران، نوشته است که او پیش از کودتا سازمان «سربازان جبهه ملی» را رهبری می‌کرد و از ملی‌گرایان تندرو به شمار می‌رفت. سپس مسئول کمیته نهضت مقاومت ملی در دانشگاه تهران شد.
آزادی‌اش با وساطت شمشیری ممکن شد، اما به شرط ترک ایران. این شرط مسیر بقیه عمر او را تعیین کرد. در سال ۱۳۳۴ از کشور خارج شد و نزدیک به بیست‌وچهار سال دور از وطن زیست. در مقاله‌ای که بخواهد به واقعیت مستند وفادار بماند، این ادعا را فقط به‌عنوان روایت متناقض می‌توان ثبت کرد، نه به‌عنوان واقعیت مسلم.
تحصیل در کلمبیا و برلین
پس از خروج، رقابی در ایالات متحده در دانشگاه کلمبیا حقوق بین‌الملل خواند و مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد گرفت. فشارها او را به آلمان کشاند. در برلین دوره دکتری فلسفه گذراند. عنوان پایان‌نامه، به روایت زندگی‌نامه‌های فارسی، «مکتب انقلابی ملت‌ها» بود و در آن پیش‌بینی اتحاد دوباره دو آلمان آمده است. همان منابع نوشته‌اند که ویلی برانت، صدراعظم بعدی آلمان، این متن را با هزینه خود به صورت کتاب چاپ کرد. رقابی سپس به آمریکا بازگشت و به تدریس حقوق بین‌الملل در دانشگاه‌های آن کشور پرداخت.
در برلین فعالیت سازمانی‌اش نیز ادامه داشت. «سازمان دانشجویان ملی» را پایه‌گذاری کرد و هفته‌نامه‌ای چهارصفحه‌ای به نام «پیشوا» منتشر ساخت؛ نامی که در خاطرات ملی‌گرایان به لقب حسین فاطمی برای مصدق نسبت داده شده است. او از دوستان نزدیک خسرو قشقایی، عضو جبهه ملی، بود و در سال‌های آغازین دهه چهل، هنگامی که قشقایی نشریه «باختر امروز» را در آلمان منتشر می‌کرد، رقابی نیز در آن فضا حضور داشت. «باختر امروز» در دوران ملی شدن نفت با نام حسین فاطمی گره خورده بود و ادامه انتشارش در تبعید، حلقه ارتباط نسل مقاومت را زنده نگه می‌داشت.
جزئیات کامل این آثار در منابع عمومی فهرست نشده و نباید نام کتاب‌هایی را که سند روشنی ندارند به او نسبت داد.
تصنیف «مرا ببوس»: چاپ، فیلم، رادیو
شهرت رقابی در تاریخ موسیقی ایران بر یک شعر استوار است، اما مسیر تبدیل آن شعر به تصنیف عمومی پیچیده و پر از روایت متعارض است. عبدالرحیم جعفری در خاطرات خود نوشته که اوایل سال ۱۳۲۹ با جوانی پرشور به نام حیدرعلی رقابی آشنا شد، دفتر شعرش را در هزار نسخه با عنوان «آسمان اشک» چاپ کرد، و در همان دفتر قطعه‌ای با عنوان «مرا ببوس» بود که بعدها مجید وفادار برای آن آهنگ ساخت. اجرای رادیویی اقبال عام یافت و به درخواست شنوندگان بارها پخش شد.
آهنگ، جدا از شعر، برای فیلم «اتهام» ساخته شاپور یاسمی ساخته شد که در اردیبهشت ۱۳۳۵ روی پرده رفت. در فیلم، خواننده‌ای به نام پروانه نمازی آن را اجرا کرد و ژاله علو لب‌خوانی کرد. این نسخه سینمایی اقبال گسترده نیافت. مجید وفادار بعدها در هفته‌نامه تهران مصور گفته بود تهیه‌کنندگان فیلم آهنگی نو خواستند و او قطعه‌ای ساخت که بعداً به نام «مرا ببوس» معروف شد؛ و شعر از حیدر رقابی بود که ایران را ترک کرد. وفادار حتی این اثر را نقطه‌عطفی در رواج موسیقی جاز در رادیو ایران دانسته است.
نسخه‌ای که در حافظه جمعی نشست، اجرای حسن گل‌نراقی است. ضبط در استودیوی شماره هشت رادیو تهران، در میدان ارک، انجام شد. ویولن پرویز یاحقی و پیانوی مشیر همایون شهردار در منابع مربوط به این اجرا ذکر شده‌اند. برنامه «شما و رادیو» به گویندگی کمال مستجاب‌الدعوه آن را پخش کرد و گوینده گفت تصنیف در محفلی خصوصی ضبط شده است. عباس فروتن، تنظیم‌کننده آن برنامه در سال ۱۳۳۶، نقل کرده که مهدی سهیلی گل‌نراقی را نزد او آورد، آهنگ وفادار و شعر رقابی را اجرا کردند، و کار روز جمعه از رادیو پخش شد. گل‌نراقی خواننده حرفه‌ای نبود؛ از خانواده بازاری و مذهبی می‌آمد و پس از این یک اجرا به کسب بلور و چینی بازگشت. همان یک ضبط، بدون تکرار استودیویی، کافی بود تا نام او در فهرست خوانندگان ایران بماند.
تصنیف در آواز اصفهان جای گرفته است. بعدها خوانندگان دیگری نیز آن را اجرا کردند، از جمله علیرضا حسین‌خانی. بازخوانی‌های اروپایی نیز در منابع ادبی ذکر شده، بی‌آنکه جزئیات همه اجراها در زندگی‌نامه شاعر ثبت شده باشد.
افسانه‌ها و اختلاف روایت
پس از کودتا، مردم شعر را به سرهنگ عزت‌الله سیامک، از رهبران سازمان نظامی حزب توده که در مهر ۱۳۳۳ اعدام شد، نسبت دادند؛ یا به محمدعلی مبشری در شب وداع با دخترش. حسن گل‌نراقی در گفت‌وگو با ایرج طبیبی گیلانی در مجله روشنفکر این نسبت را رد کرد و شاعر را حیدر رقابی دانست. عبدالرحیم جعفری نیز ادعا کرده شعر برای دختری که رقابی دوست می‌داشته سروده شده و به اعدام سیامک ربطی ندارد.
دانشنامه ایرانیکا روایتی دیگر دارد: پیش از خروج از کشور، رقابی وفادار را دید؛ آهنگساز از او شعری برای ملودی تازه‌اش خواست؛ رقابی وعده داد پیش از رفتن کار را تمام کند و از فرودگاه متن را تلفنی دیکته کرد. این روایت با تاریخ چاپ شعر در ۱۳۲۹ سازگار نیست، مگر آنکه فرض شود متن نهایی یا روایت آهنگین با دفتر چاپ‌شده یکی نباشد. منابع متأخر نیز تأکید کرده‌اند که شعر دست‌کم سه سال پیش از کودتا در کتاب آمده است. بنابراین هر تفسیری که سرایش را محصول مستقیم اعدام‌های ۱۳۳۳ بداند، با سند چاپی در تعارض است.
علی تجویدی، پرویز یاحقی و عزیز معتضدی گفته‌اند موسیقی قطعه از نغمه‌ای یونانی برگرفته شده است. این نکته به آهنگساز مربوط است نه به شاعر، اما نشان می‌دهد حتی لایه موسیقایی اثر نیز محل بحث بوده است. آنچه قطعی می‌ماند این است که کلام از رقابی است، آهنگ از وفادار، و شهرت عمومی از گل‌نراقی.
بازگشت، تدریس و پایان زندگی
پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷، رقابی بعد از بیست‌وچهار سال دوری به ایران بازگشت و به تدریس دانشگاهی پرداخت. دانشنامه آزاد پارسی محل تدریس را دانشگاه شهید بهشتی، ملی پیشین، ذکر کرده است. انقلاب فرهنگی ادامه کار دانشگاهی‌اش را ناممکن کرد. او بار دیگر به آمریکا رفت.
حدود ده سال پس از بازگشت نخست، به بیماری سرطان مبتلا شد و در بیمارستان یوسی‌ال‌ای کالیفرنیا بستری گردید. منابع فارسی درباره عضو درگیر یکسان نیستند؛ برخی از سرطان طحال و برخی از سرطان کبد سخن گفته‌اند. با وخامت حال، برادرش جهانگیر رقابی او را در واپسین روزها به ایران بازگرداند. در بیست‌وسوم آذر ۱۳۶۶ در تهران درگذشت. مزارش در ابن‌بابویه، در مجاورت قبر محمدحسن شمشیری، قرار دارد.
رقابی شاعری نبود که دفترهای متعدد پرفروش از خود به جا بگذارد، و ترانه‌سرایی نبود که سال‌ها با رادیو قرارداد ببندد. او یک شعر را در جوانی منتشر کرد، آن شعر در تلاقی سینما، رادیو، کودتا و تبعید معنایی فراتر از نیت اولیه یافت، و نام هاله را به حافظه شنیداری ایرانیان سنجاق کرد.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
