د ویز؛ راک مشهدی میان استرس و لحظه برهنه
زندگی و آغاز
گروه د ویز، با نام انگلیسی The Ways، یک بند راک ایرانی است که فعالیت خود را از مشهد آغاز کرد. ویکی‌پدیای فارسی شروع کار را سال ۱۳۸۲ نوشته است. گزارش هنرآنلاین که سرپوش بازنشر کرده، تشکیل گروه را در همان سال ۸۲ با کاوه آفاق و علیرضا پوررضا دانسته و افزوده حامد قناد و ایمان محمدی کمی بعد پیوستند. صفحه کاوه آفاق در ویکی‌پدیا و زندگینامه بیتوته، پایه‌گذاری د ویز را سال ۱۳۸۴ ثبت کرده‌اند. این اختلاف دو ساله را باید جدی گرفت، نه نادیده. احتمالاً بخشی از منابع سال شکل‌گیری هسته اولیه در مشهد را می‌نویسند و بخشی سال تثبیت نام The Ways را. آنچه میان همه مشترک است، جغرافیا و ترکیب اولیه است: مشهد، نه تهرانِ مرکز پاپ رسمی، و چهار عضوی که بعداً نام‌شان در آلبوم «استرس» ماند.
اعضای آغازین در روایت ویکی‌پدیا گروه، کاوه آفاق، علیرضا پوررضا، حامد قناد و ایمان محمدی بودند. آفاق خواننده، آهنگساز، ترانه‌سرا، تنظیم‌کننده و نوازنده گیتار الکتریک و آکوستیک بود. پوررضا آهنگساز، ترانه‌سرا، تنظیم‌کننده و نوازنده گیتار باس، پیانو و ساکسیفون معرفی شده است. قناد خواننده، آهنگساز و نوازنده گیتار باس، الکتریک و آکوستیک است. محمدی درامز می‌نوازد و ترانه می‌سراید؛ در ویکی لست‌اف‌ام نام او آی‌من و مرتضی محمدی آمده است. این تقسیم نقش، از ابتدا گروهی بود نه سلسله‌مراتبیِ یک خواننده و سه نوازنده اجیر. در سال ۱۳۹۱ پدرام آزاد، که با نام پدرام بخت‌آزاد هم آمده، به‌عنوان پیانیست و تنظیم‌کننده به گروه پیوست. او بعداً خواننده، آهنگساز و نوازنده پیانو هم معرفی شد.
کاوه آفاق پیش از د ویز مسیر دیگری داشت که به فهم گروه کمک می‌کند. او متولد ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۲ در تهران است، معماری و علوم اجتماعی خوانده، و نخستین گروهش «پارت» بود با اجرایی در دانشگاه خیام. سپس با گروه «کاویان» تا ۱۳۸۳ اجراهایی داشت. این سابقه نشان می‌دهد د ویز از صفر مطلق ساخته نشد؛ از انشعاب سلیقه به سمت راک ساخته شد. بیتوته نوشته آفاق از هفده‌سالگی به آهنگسازی و ترانه‌سرایی پرداخت و مدتی در شمال ایران با فولکلور ترکمن آشنا شد. این جزئیات بیشتر به کارنامه خود آفاق مربوط‌اند تا به کاتالوگ د ویز، اما توضیح می‌دهند چرا گروه بعداً موسیقی‌اش را «اورینتال راک» خواند: راک با ارجاع شرقی، نه کپی صرف بریتانیایی.
لست‌اف‌ام آلبوم نخست را مارس ۲۰۱۰ دانسته و خط‌مشی صوتی را اورینتال راک نوشته است. ویکی‌پدیای فارسی شهرت گروه را به آلبوم «استرس» و تک‌آهنگ‌های «قصه زیرزمین» و «شال» نسبت داده است. «قصه زیرزمین» با همراهی یاس، اروین خاچیکیان، آراد آریا و آرین نائینی اجرا شد و جایزه دوم جشنواره جهانی موسیقی زیرزمینی در ۲۰۱۰ را گرفت. این جایزه به نام آفاق ثبت شده، اما اثر در کارنامه گروه هم آمده است. در اسفند ۱۳۹۱ علی اوجی، تهیه‌کننده، به سینماپرس گفت آلبوم کاوه آفاق و د ویز که مجوزی از یکی دو سال قبل داشته، در حال آماده‌سازی است و تا آن لحظه «قصه زیرزمین» نام گرفته؛ ده قطعه، پاپ‌راک متمایل به راک، با احتمال انتشار اوایل تابستان، و توری در ایران و اروپا پس از انتشار. آلبوم استودیویی منتشرشده گروه اما با نام «استرس» شناخته می‌شود، نه با آن عنوان کاری. این را باید اختلاف نام‌گذاری و تأخیر تولید دانست، نه دو آلبوم قطعی جدا با همان محتوا.
مسیر هنری
«استرس» در منابع فارسی به ۱۳۸۸ و در لست‌اف‌ام به مارس ۲۰۱۰ نسبت داده شده است. تیارین همین آلبوم را با ۱۱ قطعه و حدود ۳۵ دقیقه فهرست کرده و تاریخ ۶ خرداد ۱۳۹۵ را هم کنار آن گذاشته که با توجه به فاصله، احتمالاً تاریخ بارگذاری آرشیو است نه انتشار اصلی. فهرست قطعات در ویکی‌پدیا چنین است: «کابوس» بی‌کلام، سپس «خواب بازی»، «بن‌بست»، «صبح ظهر شب»، «سوت و کور»، «برنده‌های فردا»، «شهر من کو؟»، «تهران»، «اتاق آبی»، «لمپن پارتی» و «مرگ شاعر». عنوان‌ها خود نقشه مضمون‌اند: شهر، بن‌بست، لمپن، مرگ شاعر. این زبان با پاپ عاشقانه دهه هشتاد فاصله دارد و به راک اجتماعی نزدیک است. آلبوم در دوره‌ای منتشر شد که راک فارسی بیشتر در مدار غیررسمی و مجوز دشوار حرکت می‌کرد. د ویز از مشهد به این مدار آمد، نه از انستیتوهای تهران.
سال ۱۳۹۲، به روایت ویکی‌پدیای گروه، کاوه آفاق جدا شد. صفحه خود آفاق و بیتوته جدایی را ۱۳۹۰ و با «دلخوری و جنجال» نوشته‌اند. سرپوش سال ۹۲ را سال تغییر ترکیب دانسته است. باز هم منابع در سال دقیق توافق کامل ندارند؛ بازه ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲ است. آفاق بعدها گفته عامل رفتن نبوده و عملاً کنار گذاشته شده، و نظر جمع را پذیرفته است. این نقل از مصاحبه‌ای است که در فروم‌ها بازنشر شده و باید با احتیاط خوانده شود. آنچه قطعی‌تر است، ادامه گروه بدون اوست. آفاق سال ۱۳۹۴ آلبوم «با قرص‌ها می‌رقصد» را مستقل منتشر کرد و گروه تازه‌ای به نام خود ساخت. د ویز با قناد، پوررضا، محمدی و آزاد ماند.
آلبوم دوم گروه، «لحظه برهنه»، پس از این تغییر آمد. تیارین تاریخ ۲۱ فوریه ۲۰۱۷، سیزده قطعه و حدود ۴۷ دقیقه را ثبت کرده است. فهرست ویکی‌پدیا: «آفتاب»، «آسمونه آذر»، «قاصدک»، «قطار»، «خاک خاطره»، «لحظهٔ برهنه»، «مبارز»، «نقاشی»، «پرسه»، «سراب»، «سرگیجه»، «وهم» و «زندگی ماشینی». تک‌آهنگ‌هایی که پس از تغییر ترکیب به نام گروه آمده‌اند شامل «قاصدک»، «تاوان»، «زمزمه»، «ریخت و پاش» و «شاخ به شاخ» هستند. «شاخ به شاخ» با صادق اجرا شد. «آینه‌ها» با رعنا فرحان آمده است. فهرست تک‌آهنگ‌های ویکی‌پدیا بلندتر است: از «شال» و «بیگانه» تا «Wings Of Fantasy»، «عشق بازی»، «عبور»، «زمین»، «کلنجار»، «گمشده»، «دیوار»، «حباب»، «بی‌کران»، «دختر کبریت فروش»، «فوق‌العاده» و «دلتنگی». همه این عنوان‌ها در منابع به گروه نسبت داده شده‌اند؛ جزئیات آهنگساز و تاریخ تک‌تک‌شان در همان صفحه کامل نیست و نباید ساخته شود.
پس از جدایی آفاق، صدای گروه ناگزیر عوض شد. قناد و آزاد هر دو به‌عنوان خواننده معرفی شده‌اند. یعنی د ویز از بندِ یک صدای اصلی به بندی با دو خط آوازی رسید. پوررضا و محمدی در ترانه و آهنگ ماندند و پیوستگی را حفظ کردند. این تداوم، در راک ایران کم‌اتفاق نیست اما کم‌دوام است؛ بسیاری از بندها با رفتن خواننده اول تمام می‌شوند. د ویز تمام نشد. در عین حال، حافظه عمومی «شال» و «قصه زیرزمین» هنوز بیشتر به دوره آفاق گره خورده است. این دو حافظه موازی‌اند: کاتالوگ رسمی گروه پس از ۱۳۹۲ ادامه دارد، و نوستالژی مخاطب بخشی از کاتالوگ را با نام آفاق می‌شنود.
سبک و صدا
لست‌اف‌ام و معرفی‌های گروه، سبک را اورینتال راک خوانده‌اند؛ ویکی‌پدیا همان را زیر راک ایرانی گذاشته است. ادعای تأثیر نپذیرفتن مستقیم از کویین، پینک فلوید و رولینگ استونز در معرفی قدیمی وبگاه گروه آمده، همراه با این توضیح که اعضا آن بندها را ارج می‌نهند اما روش تولیدشان جمعی است: کسی به‌تنهایی مسئول یک مرحله نیست، قطعه را با هم می‌نوازند و متن را می‌خوانند و انتخاب می‌کنند. این توصیف خودگفته است و باید به‌عنوان ایدئال گروه خوانده شود، نه گزارش استودیویی مستقل.
مضامین، در همان معرفی، اجتماعی ذکر شده‌اند: جنگ و پیامدش، تبعیض نژادی و جنسی، فقر، پارتی‌بازی، بدبینی. ویکی‌پدیا این متن را عیناً بازتاب نداده، اما عنوان قطعات «استرس» با آن هم‌خوان است. «تهران» و «شهر من کو؟» نگاه را از مشهد مبدأ به پایتخت هم می‌کشاند. «لمپن پارتی» زبان تندتری دارد. «مرگ شاعر» استعاره راک کلاسیک است. در «لحظه برهنه»، «زندگی ماشینی» همان خط را ادامه می‌دهد و «مبارز» و «قاصدک» تصویرهای دیگری می‌گذارند. برخلاف پاپ استودیویی تهران که در همان سال‌ها عاشقانه کوتاه می‌فروخت، د ویز روی عنوان‌هایی ایستاد که برای مجوز و پخش عمومی دشوارتر بودند. همکاری با یاس در «قصه زیرزمین» این دشواری را به هیپ‌هاپ فارسی هم وصل کرد؛ اروین خاچیکیان و آراد آریا هم در همان قطعه آمده‌اند. نتیجه، قطعه‌ای میان‌ژانری شد که جایزه موسیقی زیرزمینی گرفت.
جایگاه د ویز در نقشه راک فارسی، کنار نام‌هایی است که لست‌اف‌ام به‌عنوان هنرمندان مشابه آورده: رضا یزدانی، کامنت بند، سینا حجازی، کاوه یغمایی، اوهام، ۱۲۷. این فهرست الگوریتم است نه حکم نقد، اما جهت را نشان می‌دهد: راک و آلترناتیو فارسی، نه پاپ رادیویی. تفاوت د ویز با اوهام در نسبت با سنت ایرانی است؛ اوهام صریح‌تر با ردیف و شعر کلاسیک درگیر شد. تفاوتش با ۱۲۷ در زبان و طنز است. د ویز بیشتر بند گیتارمحور با متن اجتماعی فارسی است که از مشهد آمده. همین مبدأ جغرافیایی اهمیت دارد. راک ایران غالباً تهرانی روایت شده؛ د ویز یادآوری می‌کند که یکی از شناخته‌شده‌ترین بندهای دهه هشتاد از مشهد شکل گرفت.
آثار و همکاری‌ها
دو آلبوم استودیویی مستند گروه «استرس» و «لحظه برهنه» هستند. اولی یازده قطعه و دومی سیزده قطعه دارد. تک‌آهنگ‌ها بخش بزرگ‌تری از حضور عمومی‌اند، چون راک فارسی در آن سال‌ها بیشتر با قطعه و کلیپ دیده می‌شد تا با فروش آلبوم فیزیکی. «شال» در حافظه مخاطب ماند. «قصه زیرزمین» شبکه همکاری را از داخل بند خارج کرد. «شاخ به شاخ» با صادق، د ویز را به رپ فارسی هم نزدیک کرد؛ «آینه‌ها» با رعنا فرحان رنگ دیگری افزود. این دو مهمان، استراتژی گروه را پس از دوره نخست نشان می‌دهند: باز ماندن به صداهای بیرون، نه فقط حفظ چهار عضو.
نقش‌ها پس از ۱۳۹۲ چنین در ویکی‌پدیا آمده است: حامد قناد خواننده و چندساز؛ علیرضا پوررضا آهنگساز و چندساز؛ ایمان محمدی درامز و ترانه؛ پدرام آزاد خواننده و پیانو. آفاق عضو پیشین است. تیارین سبک هر دو آلبوم را راک ترکیبی و راک سبک برچسب زده که طبقه‌بندی آرشیو است، نه اصطلاح خود گروه. خود گروه، دست‌کم در معرفی انگلیسی لست‌اف‌ام، بر اورینتال راک ایستاده است. وبگاه thewaysband.com در منابع ویکی‌پدیا آمده؛ بازیابی مستقیم شرح حال از همان نشانی در زمان نگارش این مقاله ممکن نشد، اما نقل‌قول‌های باقی‌مانده در آرشیوها همان خط اجتماعی و روش جمعی را تکرار می‌کنند.
کارنامه د ویز را نباید با کارنامه بعدی کاوه آفاق یکی کرد. آفاق پس از جدایی «با قرص‌ها می‌رقصد»، «شال» و «لوتوس» را مستقل منتشر کرد، تیتراژ فیلم و سریال خواند، و در برج میلاد اجرا کرد. «شال» هم به‌عنوان تک‌آهنگ گروه آمده و هم در دیسکوگرافی آفاق؛ مرز مالکیت هنری میان بند و خواننده جداشده، در منابع عمومی همیشه شفاف نیست. برای گوشه، آنچه به نام گروه ثبت شده باید از آنچه به نام آفاقِ مستقل آمده جدا بماند. د ویز، به‌عنوان موجودیت جمعی، از ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۴ تا امروز در فهرست‌ها «فعال» مانده است. این استمرار، با دو آلبوم و مجموعه‌ای از تک‌آهنگ و دو نقطه عطف ترکیب، تمام دارایی مستند گروه است؛ نه بیشتر، نه کمتر.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
