از رادیو تا ترانهٔ کودک؛ داریوش فرضیایی و صدای عمو پورنگ
زندگی و ورود به صدا
داریوش فرضیایی در اول مرداد ۱۳۵۲ در جوادیهٔ تهران به دنیا آمد. ویکی‌پدیای فارسی پدرش را آذری و اهل سراب و مادرش را گیلک و اهل گیلان معرفی کرده است. او در خانواده‌ای پرجمعیت با چند برادر و دو خواهر بزرگ شد. همین ریشهٔ دوگانه باعث شد به گیلکی و ترکی آذری مسلط باشد و در برخی اجراها از این دو زبان استفاده کند. تحصیلات دانشگاهی‌اش کارشناسی گرافیک است؛ ایمنا محل فارغ‌التحصیلی را دانشگاه هنر تهران نوشته است. ویکی‌پدیای انگلیسی شغل‌های او را مجری تلویزیون و خوانندهٔ شعر کودک ثبت کرده و سال‌های فعالیت را از ۱۹۹۴ تا امروز دانسته است.
مادرش، سیده فاطمه گیلان‌پور، زادهٔ ۱۳۱۵، در برنامه‌های پسر با نام «ننه نقلی» میان مخاطبان شناخته شد. پدر در ۲۹ خرداد ۱۳۹۳ درگذشت و انتشار تصویر فرضیایی در کنار او واکنش رسانه‌ای گسترده‌ای داشت. فرضیایی تا زمان نگارش منابع زندگینامه ازدواج نکرده و شایعات ازدواج را خود و افراد ذی‌ربط تکذیب کرده‌اند.
فعالیت حرفه‌ای از ۱۳۷۳ و در بیست‌ویک‌سالگی با گزارشگری رادیو در صدا و سیما شروع شد. سپس در «عصر جمعه با رادیو» تیپ‌هایی چون گل‌پسر و ننه بلقیس را اجرا کرد. این صداپیشگی رادیویی همان مهارتی است که بعدتر در تلویزیون کودک به کار آمد: توانایی عوض کردن لحن، ساختن شخصیت، و نگه داشتن توجه شنوندهٔ خردسال بدون تکیه بر تصویر. نخستین حضور تلویزیونی در ۱۳۷۶ با برنامهٔ «ما و شما» بود که به پویانمایی‌های درخواستی کودکان اختصاص داشت. دو سال بعد، در ۱۳۷۸، مجموعهٔ «تورنگ و پورنگ» شخصیت پورنگ را میان کودکان جا انداخت.
تولد عمو پورنگ و برنامه‌های استودیویی
در فروردین ۱۳۸۰ اجرای برنامهٔ کودک و نوجوان با نام هنری عمو پورنگ، به تهیه‌کنندگی مسلم آقاجان‌زاده و کارگردانی احمد درویشعلی‌پور، به‌صورت زنده از شبکهٔ یک آغاز شد. دانشنامهٔ شخصیت عمو پورنگ می‌گوید برنامه سه روز در هفته پخش می‌شد و با همراهی امیرمحمد متقیان به هویت نهایی رسید. رمضان ۱۳۸۱ را منابع نقطهٔ اوج محبوبیت میان کودک و بزرگسال دانسته‌اند. پخش زنده تا پایان دههٔ ۱۳۸۰ از شبکهٔ یک ادامه یافت. در اسفند ۱۳۸۷، پاسخ یک کودک در برنامهٔ زنده دربارهٔ نام عروسک بازتاب گسترده‌ای داشت و به قطع پخش زنده انجامید؛ گاردین و دیلی تلگراف نیز آن را پوشش دادند. از نوروز ۱۳۸۸ برنامه ضبط‌شده و هفته‌ای یک‌بار شد. در فروردین ۱۳۹۳، پس از حدود صد و چهل و یک قسمت، فرضیایی با اشاره به پایان قرارداد و نیاز به استراحت تولید را متوقف کرد.
از دیگر عنوان‌های دههٔ هشتاد می‌توان شبکه بی‌طرف، یکی و تکی، باز باران با طراوت، سفر بی‌خطر، شبکه کودک شبکه کوچک، فوق برنامه عمو پورنگ، بوستان دوستان پورنگ، هزار و شصت و شونزده و کتابخانه عمو پورنگ را نام برد. بیتوته و ایمنا همین فهرست را با سال‌ها آورده‌اند. برنامهٔ همیار پلیس با همکاری راهنمایی و رانندگی او را در نقش مجری و بازیگر کنار امیرمحمد گذاشت. دانشنامه نوشته کتابخانه عمو پورنگ بر پایهٔ نظرسنجی داخلی صدا و سیما سهم بزرگی از بینندگان کودک را گرفت. همکاران ثابت این سال‌ها امیرمحمد متقیان در نقش‌هایی چون امیرمحمد، گلدون‌خان، آقا نگهدار و آقا ممنون؛ محمدرضا خوارزمی در نقش جوجه و دودو؛ امیر سهیلی در نقش سلطان و بلبل‌خان؛ و ابراهیم شفیعی در نقش پهلوان پنبه و نفس بابا بودند.
نوروز ۱۳۹۵ در ویژه‌برنامهٔ سه ستاره به‌عنوان سومین مجری برتر سال ۱۳۹۴ در کنار عادل فردوسی‌پور و رامبد جوان انتخاب شد. این انتخاب را باید در بستر همان دهه خواند: مجری کودک که دیگر فقط مجری کودک نبود، بلکه چهره‌ای سراسری شده بود. خود فرضیایی در گفتگویی که ایسنا سال‌ها پیش با عنوان فراموش شدن در صورت نبودن روی آنتن نقل کرده، پیوند شهرتش را با تداوم آنتن پذیرفته است. این جمله اگر شخصی به نظر برسد، توصیف دقیقی از اقتصاد کار کودک در تلویزیون ایران است: بدون پخش منظم، شخصیت عمو پورنگ از حافظهٔ نسل بعد حذف می‌شود.
مجموعه‌های نمایشی، نمایش خانگی و تجلیل
از مهر ۱۳۹۴ مجموعهٔ «محله گل و بلبل» از شبکهٔ دو آغاز شد. برخلاف قالب استودیویی، این مجموعه داستانی بود و زندگی عمو پورنگ را در محله‌ای خیالی روایت می‌کرد. سه فصل تا تیر ۱۳۹۸ ادامه یافت؛ دو فصل نود قسمتی و یک فصل صد قسمتی. کارگردان احمد درویشعلی‌پور و نویسنده محمد درویشعلی‌پور بودند. دنباله با نام «بچه‌محل» از اردیبهشت ۱۳۹۹ در سه فصل پخش شد و دانشنامه بر پایهٔ آمار تلوبیون آن را از پربیننده‌ترین برنامه‌های کودک همان سال دانسته است. «کلبه عمو پورنگ» در فروردین ۱۴۰۰ از شبکهٔ دو آغاز شد و در دو فصل تا آذر همان سال ادامه یافت؛ دانشنامه رکورد بازدید تلوبیون را برای این مجموعه ثبت کرده است. ویژه‌برنامهٔ عیدانه در نوروزهای ۱۳۹۴، ۱۳۹۵، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۱ از شبکهٔ دو پخش شد و فصل ۱۳۹۹ به پیامدهای دنیاگیری کووید بر زندگی کودکان هم پرداخت.
در نمایش خانگی، «بالشها» در ۱۳۹۷ روی فیلیمو نخستین حضور این شخصیت در پلتفرم بود. «لالایی» در پاییز ۱۴۰۳ با کارگردانی درویشعلی‌پور و تهیه‌کنندگی پژمان لشکری‌پور و با حضور امیرمحمد متقیان، گوهر خیراندیش و نعیمه نظام‌دوست منتشر شد. از هفدهم خرداد ۱۴۰۴ مجموعهٔ «آرزوهای چپکی» با موضوع آرزوهای کودکان روی فیلیمو آمد. فرضیایی در گفتگو با مهر، که اکسپرسنا نقل کرده، این مجموعه را تجربه‌ای نو در کار کودک و از کارهای خوب کارنامهٔ عمو پورنگ دانسته است. سریال نوروزی «اکسیر» در نوروز ۱۴۰۵ از شبکهٔ سه با نقش «پیروز» و همراهی مه‌لقا باقری پخش شد. در ۱۴۰۲ مهمان رئالیتی‌شو تی‌ان‌تی حامد آهنگی بود.
در آذر ۱۴۰۰ شایعهٔ اخراج از صدا و سیما پس از مطلبی از نعیمه نظام‌دوست گسترش یافت و روابط عمومی سازمان آن را تکذیب کرد. شایعهٔ مهاجرت را نیز خود فرضیایی رد کرد. در اختتامیهٔ سی‌وهفتمین جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان اصفهان در ۱۴۰۴، با حضور چهره‌هایی چون ایرج طهماسب، از یک عمر فعالیت او تجلیل شد و ویدئویی از مادر و گفتگوی او پخش گردید. این تجلیل، کارنامه را از سطح برنامهٔ سرگرم‌کننده به سطح برنامه‌ساز نسل‌های پیاپی کودک در تلویزیون ایران بالا برد.
خوانندگی و ترانه‌های کودکانه
در کاتالوگ موسیقی، فرضیایی در نقش خواننده ثبت شده است. این نقش را نباید با کارنامهٔ پاپ بزرگسال اشتباه گرفت. ویکی‌پدیای فارسی تصریح کرده خوانندگی بخش جدایی‌ناپذیر برنامه‌های موزیکال اوست و ترانه‌های کودکانهٔ بسیاری را در قالب برنامه‌ها و مجموعه‌ها اجرا و منتشر کرده و تک‌آهنگ‌هایی نیز مستقل عرضه کرده است. ویکی‌پدیای انگلیسی عنوان «خوانندهٔ شعر کودک» را در شغل‌ها آورده است. رسانهٔ آهنگ او را مجری و خواننده معرفی کرده و چهل‌وهفت تک‌آهنگ در آرشیو خود فهرست کرده است.
عنوان‌های منتشرشده در همان آرشیو، بدون بازنشر متن ترانه، مسیر موضوعی کار را نشان می‌دهند: «شب یلدا»، «تولدت مبارک»، «بچه خوب»، «نانوایی گل و بلبل»، «مسواک زدن»، «تفکیک زباله»، «عید اومده»، «مادر»، «محله خوشگل ما»، «سیزَ سلام»، «داداشای کشتله دره» و «آشتی آشتی». تاریخ‌های ثبت‌شده از فروردین ۱۳۹۵ تا آذر ۱۳۹۸ است. این عنوان‌ها همان کارکرد آموزشی برنامه‌ها را در قالب آهنگ تکرار می‌کنند: بهداشت، محیط زیست، مناسبت تقویمی، محله و آشتی. در مجموعهٔ محله گل و بلبل نیز ساختار کمدی‌درام فانتزی و موزیکال بوده؛ یعنی ترانه داخل قصه نشسته، نه به‌عنوان میان‌پردهٔ جدا.
سبک اجرایی آواز او از رادیو می‌آید: لحن روشن، جمله‌بندی قابل تقلید برای کودک، و گاه استفاده از گیلکی یا ترکی که منابع به تسلط خانوادگی‌اش نسبت داده‌اند. این آواز برای کنسرت پاپ طراحی نشده؛ برای استودیویی طراحی شده که کودک در آن حضور دارد و باید بتواند همخوانی کند. به همین دلیل کارنامهٔ صوتی فرضیایی را باید امتداد برنامه‌سازی دانست، نه انحراف از آن. وقتی عمو پورنگ مسواک یا تفکیک زباله می‌خواند، همان پیامی را می‌خواند که در گفتگوی زنده با کودک می‌گفت، فقط با ریتم و تکرار.
همکاری صحنه‌ای با امیرمحمد متقیان در بسیاری از این قطعات دو صدای مکمل ساخته است: صدای بزرگسالِ شخصیت عمو و صدای نوجوانِ همکار. منابع تلویزیونی این جفت را ستون برنامه‌های دههٔ هشتاد و نود می‌دانند. در نمایش خانگی، تداوم همین جفت در لالایی نشان می‌دهد موسیقی کودک برای فرضیایی ابزار نوستالژی صرف نیست؛ بخشی از فرم روایی است که با عوض شدن بستر پخش، از آنتن به فیلیمو، حفظ شده است.
جایگاه و خواندن کارنامه
فرضیایی را در تاریخ تلویزیون کودک ایران معمولاً با ایرج طهماسب و دنیای کلاه قرمزی مقایسه می‌کنند، اما مسیرش متفاوت است. او از گزارش رادیو و تیپ‌سازی آمد، شخصیت را در تورنگ و پورنگ ساخت، با پخش زندهٔ شبکهٔ یک فراگیر شد، پس از حاشیهٔ ۱۳۸۷ به ضبط‌شده رفت، در ۱۳۹۳ وقفه داد، و از ۱۳۹۴ قالب را از استودیو به سریال محله و سپس به نمایش خانگی برد. در تمام این جابه‌جایی‌ها خوانندگی کودکانه قطع نشد. سه ستاره در ۱۳۹۴ او را در ردیف مجریان سال گذاشت و جشنوارهٔ کودک اصفهان در ۱۴۰۴ کارنامه را تجلیل کرد.
برای شنونده‌ای که نام او را در فهرست خواننده‌ها می‌بیند، نکتهٔ اصلی همین است: صدای عمو پورنگ محصول استودیوی پاپ مستقل نیست؛ محصول دو دهه برنامهٔ موزیکال است که ترانه را وسیلهٔ آموزش، مناسبت و بازی گرفته است. آرشیو تک‌آهنگ‌ها همان برنامه‌ها را به‌صورت جداگانه قابل شنیدن کرده، بدون آن‌که ماهیت کار را از کودک به پاپ عاشقانه عوض کند. اگر این مرز رعایت شود، داریوش فرضیایی در کاتالوگ موسیقی همان کسی است که منابع می‌گویند: مجری‌ای که خواند، و خواننده‌ای که هرگز از مخاطب کودک جدا نشد.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
