مرد تنهای شب؛ حبیب محبیان و گیتار دوازده‌سیم پاپ ایران
زندگی و آغاز
حبیب محبیان، که روی جلد و رادیو فقط حبیب نامیده شد، در چهارم مهر ۱۳۲۶ در شمیرانات تهران به دنیا آمد. ویکی‌پدیای فارسی برادران را محمود، قاسم، منصور و منوچهر و خواهران را عفت و مریم نوشته است. علاقه از ابتدا به گیتار بود. نوجوانی‌اش با پیدایش بیتلز در دههٔ شصت میلادی هم‌زمان شد و این هم‌زمانی در منابع، انگیزهٔ گرایش به موسیقی غربی ثبت شده است. پس از قبولی در آزمون رادیو و تلویزیون، زیر نظر مرتضی حنانه اصول آهنگسازی خواند و بعد به‌عنوان خواننده در تلویزیون استخدام شد. دو سال بعد به سربازی رفت و خوانندهٔ باشگاه افسران بود.
همسر اول، شادی نوحی جهرمی، در دی ۱۳۵۴ پس از مراجعه به بیمارستان به‌خاطر آسیب پا، بر اثر تزریق پنی‌سیلین که برایش حساسیت‌زا بود درگذشت. فاصلهٔ کوتاه تا مرگ مادر، در روایت رسمی آلبوم نخست آمده است. ویکی‌پدیا نوشته «مادر»، «خرس کوکی» را به یاد مادر، «شهلای من» و «خواب سرخ بوسه‌ها» را به یاد همسر، و «نگاهم» و «مرد تنهای شب» را به یاد هر دو خواند. متن ترانه‌ها اینجا نقل نمی‌شود. ثمرهٔ آن ازدواج احمدرضا محبیان است که در ایران ماند. همسر دوم ناهید بسیم است و محمد محبیان، خواننده و همکار بعدی پدر، فرزند این ازدواج است.
این حبیب را نباید با خواننده‌ای دیگر به همین نام اشتباه گرفت. کارنامهٔ او پاپ و راک گیتارمحور فارسی است، با صدای تنور و گیتار دوازده‌سیم، نه آواز دستگاهی. منابع انگلیسی او را از بنیان‌گذاران راک ایرانی دانسته‌اند؛ منابع فارسی بیشتر بر تمایز پاپ گیتاری دههٔ پنجاه تأکید دارند. هر دو توصیف به یک نفر برمی‌گردد: حبیب محبیان.
مسیر هنری
آلبوم «مرد تنهای شب» در ۱۳۵۶ منتشر شد و نام او را از خوانندهٔ استخدامی صدا به چهرهٔ پاپ تبدیل کرد. بی‌بی‌سی فارسی این مجموعه را از ماندگارهای موسیقی دههٔ پنجاه خوانده و نوشته در آسمان شلوغ پاپ آن سال‌ها فقط اثر بسیار خاص می‌توانست دیده شود. قطعهٔ عنوان و «شهلای من» در معرفی‌ها تکرار می‌شوند. آلبوم دوم، «سلام همسایه»، ۱۳۵۷ است. ناشر دورهٔ نخست در جدول فارسی شرکت ترانه آمده است.
پس از انقلاب، خوانندگی او در ایران ممنوع شد. ویکی‌پدیا ترک ایران را ۱۳۶۲ و سکونت در لس‌آنجلس را ۱۳۶۴ نوشته است. بی‌بی‌سی گفته پس از انقلاب دوازده آلبوم بیرون از ایران منتشر کرد. جدول فارسی آلبوم‌هایی چون دوست خوب بچه‌ها ۱۳۵۹، آفتاب مهتاب ۱۳۶۳، همراز ۱۳۶۶، خورشید خانوم ۱۳۶۷، آخه عزیزم چی می‌شه ۱۳۷۱، صفر ۱۳۷۳، بزن باران ۱۳۷۵، کویر باور ۱۳۷۸، خداوندا ۱۳۸۰، خانهٔ کوچک ۱۳۸۱ را نشان می‌دهد. «عروس فرنگی» مشترک با فرزین و فتانه و «بی‌نظیر» مشترک با هایده و ستار نیز در همان جدول است. «بزن باران» در منابع انگلیسی نقطهٔ اوج دوباره در غربت دانسته شده و «کویر باور» با قطعهٔ «خرچنگ‌های مردابی» معرفی شده است.
از ۲۰۰۲ با پسرش محمد روی صحنه رفت. آلبوم مشترک «جوونی» ۱۳۸۳ با آونگ موزیک و «خودشه» ۱۳۸۵ ثبت شده است. منابع انگلیسی نوشته‌اند پدر برای کمک به مسیر پسر در ویدئو و صحنه انعطاف بیشتری نشان داد، بی‌آنکه اصول گیتاری خود را کنار بگذارد. «ایران بانو» ۱۳۸۷ آخرین آلبوم نام‌برده پیش از بازگشت است. ویکی‌پدیا نوشته قصد آلبوم دیگری پس از نوروز ۱۳۸۸ داشت که پس از بازگشت هرگز منتشر نشد.
انتخاب متن نامه را منتشر کرده؛ فارس و دانشجو نیز آن را بازنشر کرده‌اند. حبیب در گفتگو با ایسنا که بی‌بی‌سی در بهمن ۱۳۹۱ بازتاب داد، دلیل بازگشت را تصمیم خود و خانواده دانست و دخالت بعضی مقامات برای ورود را رد کرد. در همان گفتگو از موافقت مکتوب مقامات ارشد برای انتشار آلبوم گفت. در عمل مجوز آلبوم و کنسرت تا پایان عمر صادر نشد. حمید شاه‌آبادی معاون هنری ارشاد دولت دهم در ۱۳۹۱ گفت خوانندهٔ بازگشته مجوز ندارد. حسین نوش‌آبادی سخنگوی ارشاد دولت یازدهم در ۱۳۹۳ گفت می‌تواند دوباره برای مجوز اقدام کند. بی‌بی‌سی در متن یادبود ۱۳۹۵ نوشته در هفت سال حضور، مجوزی برای آلبوم رسمی و اجرای زنده پیدا نکرد.
کتاب «مرد تنهای شب» به کوشش بهروز دره‌قایدی، پویا یحیوی و میلاد زیدآبادی در ۱۳۹۳ از انتشارات نصیرا در نمایشگاه کتاب عرضه شد؛ برگزیدهٔ آثار و ترانه‌ها، نه زندگینامهٔ محض. آخرین حضور رسمی ثبت‌شده، سومین جشن موسیقی ما در ۱۸ مهر ۱۳۹۴ است که جایزه را به ناصر فرهودی داد. مهر ۱۳۹۴ با مجلهٔ زندگی ایده‌آل گفتگو کرد و از اختلاف با سمیر زند گفت؛ بعدتر چاپ را پرغلط دانست.
سبک و صدا
جنس صدا در منابع فارسی تنور است. ساز اصلی گیتار آکوستیک، الکتریک و به‌ویژه دوازده‌سیم است؛ پیانو نیز آمده است. او از معدود خوانندگان پاپ فارسی بود که تقریباً همهٔ کارها را خود می‌ساخت. این مؤلف بودن، او را از ستارهٔ صرفاً اجراکنندهٔ ملودی واروژان یا شماعی‌زاده جدا می‌کند. تأثیر راک غربی و گاه رنگ کانتری در معرفی ژانر آمده است. نماهنگ ۲۰۱۲ با سمیر زند عناصر تکنو و ترنس و هاوس داشت و توجه رسانه‌ای جلب کرد؛ این قطعه را نباید جای کل کارنامه گذاشت.
مضامین آلبوم نخست سوگ شخصی است. کارهای غربت، وطن، باران، کویر و خانه را در عنوان آلبوم‌ها نشان می‌دهند. صدای گیتار دوازده‌سیم لایهٔ زنگ‌دار را جایگزین ارکستر بزرگ پاپ دههٔ پنجاه می‌کند. همین انتخاب، «مرد تنهای شب» را در حافظهٔ شنیداری جدا نگه داشت.
پس از بازگشت، تک‌آهنگ‌هایی چون عشق خدایی، باران، آب و خاک، سارا، محکوم با سمیر زند، تو نبودی، ببار ای برف، بانوی شرقی، دنیا و گل سرخ در فهرست انگلیسی آمده‌اند. آخرین کار اینترنتی در یادبود بی‌بی‌سی «دنیا» است. پخش «مرگ قو» از صداوسیما پس از مرگ، در زمستان ۱۳۹۶ به مناسبت سانچی، نخستین پخش تلویزیونی ثبت‌شده از یک اثر او در دورهٔ جدید است.
آثار و همکاری‌ها
جدول آلبوم‌ها از مرد تنهای شب تا ایران بانو ستون کارنامه است. ناشران: شرکت ترانه، پارس ویدیو، آونگ، مترونوم. آهنگسازی برای دیگران در ویکی‌پدیا محدود و مشخص است: دنیای بابا برای ستار، و نام‌هایی چون لیلا فروهر، نوش‌آفرین، هلن، مرتضی در فهرست آمده‌اند؛ جزئیات نقش در بعضی ردیف‌ها ناقص است و اینجا کامل حدس زده نمی‌شود.
همکاری با محمد دو آلبوم مشترک و حضور صحنه ساخت. احمدرضا پس از مرگ پدر در ۱۳۹۶ با سمیر زند نماهنگ «دیره» را با تصویر و صدای نه چندان شفاف حبیب مجوز گرفت؛ فروردین همان سال نسخهٔ صوتی مجوز داشت. سمیر زند گفته قرار بود حبیب با او بخواند و اختلاف مانع شد. این مجوز پس از مرگ است، نه تحقق آرزوی کنسرت آزادی.
بازدید از خانهٔ مرتضی پاشایی در آبان ۱۳۹۳، حضور در ختم سید علی طباطبایی، و شایعهٔ حضور در ختم همسر بنیامین بهادری در منابع آمده است. این‌ها زیست اجتماعی سال‌های رامسر است، نه دیسکوگرافی. ایسنا از خانهٔ او در رامسر گزارش تصویری دارد.
جایگاه
حبیب در تاریخ پاپ ایران صدای گیتارمحور دههٔ پنجاه است که نه به ارکستر گلها وصل شد و نه کاملاً در قالب ستاره‌های رادیو محو شد. غربت لس‌آنجلس او را در مدار شرکت ترانه و پارس ویدیو نگه داشت. مرگ در ساعت نه صبح جمعه ۲۱ خرداد ۱۳۹۵ بر اثر ایست قلبی در روستای نیاسته کتالم رامسر، در ویکی‌پدیا سن ۶۸ سال ثبت شده است. گزارش‌های خبری همان روز گاه ۶۳ یا ۶۴ نوشته‌اند؛ اختلاف از شتاب خبر است. متولد ۱۳۲۶ و درگذشتهٔ ۱۳۹۵ با حساب رایج ۶۸ است.
خانهٔ موسیقی تشییع از تالار وحدت به قطعهٔ هنرمندان بهشت زهرا خواست. در عمل پیکر در گورستان روستای نیاسته دفن شد. ویکی‌پدیا نوشته تعلقی به رامسر نداشت و ویلا را اجاره کرده بود. مراسم هفتم در مسجد جامع قدس شهرک غرب تهران برگزار شد؛ چهلم به‌خاطر مخالفت ارشاد در رامسر ماند. هواداران بعدتر در سالروز تولد و مرگ بر مزار جمع شدند.
جایگاه دقیق: خوانندهٔ مؤلف پاپ‌راک ایران با گیتار دوازده‌سیم، یک آلبوم مبدأ در ۱۳۵۶، یک کارنامهٔ غربت، و یک بازگشت بی‌کنسرت. نه جایگزین ویگن است نه رقیب داریوش در همان نقش اجتماعی. در گوشه، نمایندهٔ تنهایی گیتاری پاپ فارسی است.
شنیدن در گوشه
شروع را با «مرد تنهای شب» بگذارید، تمام آلبوم، نه فقط قطعهٔ عنوان. «شهلای من» و «مادر» را در همان بافت سوگ ۱۳۵۶ بشنوید. «سلام همسایه» را برای ادامهٔ پیش از انقلاب بگذارید. از دورهٔ غربت، «بزن باران» و «کویر باور» دو ستون معرفی‌شده در منابع انگلیسی‌اند. «جوونی» را برای صدای پدر و پسر جدا بشنوید.
تک‌آهنگ‌های پس از بازگشت را به‌عنوان پروندهٔ ناتمام مجوز بشنوید، نه به‌جای آلبوم‌های استودیویی. «دنیا» آخرین نشانهٔ اینترنتی است. «مرگ قو» را اگر پیدا شد، به‌عنوان استثنای پخش تلویزیونی پس از مرگ بگذارید، نه اثر محوری زندگی. حبیب را با یک مرد تنها در شب خلاصه نکنید؛ ارزش کارنامه در تداوم ساخت همهٔ کارها توسط خودش است، از شمیران تا لس‌آنجلس تا ویلای اجاره‌ای رامسر.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
