چارتار؛ چهار سیم و یک صدای تلفیقی در پاپ ایران
زندگی و آغاز
چارتار نام گروهی ایرانی است که در سال ۱۳۹۰ شکل گرفت. نام انگلیسی گروه در منابع بین‌المللی Chaartaar نوشته می‌شود و معنای تحت‌اللفظی آن «چهار تار» یا چهار سیم است. هستهٔ اولیه چهار نفر بود: آرمان گرشاسبی خواننده، آرش فتحی آهنگساز، احسان حائری ترانه‌سرا و آیین احمدی‌فر تنظیم‌کننده. ویکی‌پدیای فارسی سال تولد گرشاسبی، فتحی و حائری را ۱۳۶۷ و سال تولد احمدی‌فر را ۱۳۶۳ ثبت کرده است.
شکل‌گیری گروه، آن‌گونه که گرشاسبی در گفت‌وگو نقل کرده، از دوستی‌های جداگانه آغاز شد. او با فتحی و با حائری سابقهٔ دوستی داشت و فتحی نیز با احمدی‌فر دوست بود. فتحی ساز می‌زد و گرشاسبی آواز کار می‌کرد، بی‌آن‌که فتحی از تمرین آوازی او باخبر باشد. یک روز به‌طور اتفاقی ساز و آواز کنار هم قرار گرفت. سپس فتحی ملودی‌ای با حال‌وهوای سنتی ساخت و احمدی‌فر آن را الکترونیک تنظیم کرد. برای تکمیل کار به شاعر نیاز بود و گرشاسبی حائری را معرفی کرد. پس از توافق چهار نفر روی شعر، قطعه خوانده شد و کار روی قطعهٔ دوم بدون اعلام رسمی گروه شروع شد.
آیین احمدی‌فر گفته است که بر سر نام گروه گفت‌وگوی بسیار شد و سرانجام «چارتار» انتخاب شد. آرش فتحی این نام را به سازی با چهار سیم تشبیه کرده که هر سیم صدای خاص خود را دارد، اما وقتی هر چهار سیم با هم به صدا درآیند هارمونی می‌سازند. این استعاره با تقسیم کار گروه همخوان است: آواز، آهنگ، کلام و تنظیم چهار نقش جدا بودند که در محصول نهایی یکی می‌شدند.
فعالیت گروه از تهران آغاز شد. ویکی‌پدیای انگلیسی مبدأ را ایران و ژانر را موسیقی تلفیقی فارسی ثبت کرده و سال‌های فعالیت را از ۲۰۱۱ تاکنون دانسته است. ویکی‌پدیای فارسی ژانر را پاپ، سنتی و فیوژن نوشته است. تهیه‌کنندگی آثار در دوره‌ای به شرکت آواسازان ققنوس به سرپرستی محمدحسین توتونچیان نسبت داده شده است. نخستین آلبوم رسمی اما با ناشر مؤسسهٔ تصویرگستر پاسارگاد و تهیه‌کنندگی سید محمدحسین مقدس تفرشی و مهدی سوفالی منتشر شد.
مسیر هنری
نخستین آلبوم استودیویی، «باران تویی»، روز سه‌شنبه ۲۹ بهمن ۱۳۹۲ با شمارهٔ مجوز ۵۸۶۷–۹۲ عرضه شد. ضبط در استودیو اورفه انجام شد. مدت آلبوم حدود چهل‌وشش دقیقه است و دوازده قطعه دارد. تیزر آلبوم را امید بنکدار و کیوان علی‌محمدی ساختند و مهناز افشار بازیگر اصلی تیزر بود. دو هفته پس از انتشار، نخستین کنسرت گروه با قطعات همین آلبوم در اریکهٔ ایرانیان برگزار شد. سپس اجراهایی در شیراز، اهواز، لاهیجان، کردستان و انزلی گزارش شده و قطعاتی از آلبوم در جشنوارهٔ موسیقی فجر نیز اجرا شد.
دومین آلبوم، «جاده می‌رقصد»، دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۳۹۴ منتشر شد. ضبط در استودیو شخصی چارتار و استودیو صبا انجام گرفت. مدت مجموعه حدود سی‌ودو دقیقه و شامل نه قطعه است. ناشر همان مؤسسهٔ تصویرگستر پاسارگاد بود. منابع فارسی نوشته‌اند که تیراژ اول در کمتر از هشت ساعت به فروش رسید و آلبوم مدتی در صدر فروش آنلاین از جمله در بیپ‌تونز و دیجی‌کالا قرار داشت. مراسم رونمایی در کاخ نیاوران به‌دلیل استقبال بیش از انتظار با بی‌نظمی همراه شد و انتقادهایی به برگزاری برنامه در محوطهٔ تاریخی وارد آمد.
سومین آلبوم رسمی، «دریا کجاست»، در سال ۱۳۹۶ منتشر شد. هنرآنلاین تور کنسرت پس از انتشار را از ۱۹ و ۲۰ بهمن در سالن همایش‌های برج میلاد اعلام کرد و نوشت گروه طی چند سال تقریباً هر دو سال یک آلبوم عرضه کرده است. پیش از آلبوم، قطعهٔ «بنویس» به‌صورت تک‌آهنگ منتشر شده بود. در همان گزارش آمده که شهریور همان سال گروه در برج میلاد با آلبوم «جاده می‌رقصد» خداحافظی کرده بود. در اجرای برج میلاد، آرش پژند مقدم درامز و دارا دارایی گیتار باس گرشاسبی را همراهی می‌کردند و فرزاد فخرالدینی، حمزه یگانه و شایان ریاحی نیز به گروه صحنه پیوستند. آیدین ترکیان کمانچه و آرین قیطاسی ابوا در بخشی از برنامه حضور داشتند.
پس از سه آلبوم، تک‌آهنگ‌هایی جدا از قالب آلبوم منتشر شد؛ از جمله تنظیم ارکسترال «آسمان هم زمین می‌خورد» در مرداد ۱۳۹۵، «برف»، «آدینه»، «آوازه‌خوان»، «صدایم بزن»، «بگو که زنده‌ایم»، «ایران» و «گله کن». ویکی‌پدیای انگلیسی نخستین تور خارج از ایران را شهریور و مهر ۱۳۹۵ ثبت کرده است: ونکوور، کلگری، مونترال و تورنتو در کانادا، سپس روتردام، دوسلدورف، لندن، منچستر، گوتنبرگ، استکهلم و فرانکفورت در اروپا. در سپتامبر ۲۰۱۶ نیز بخشی از کنسرت به‌دلیل مشکلات صدابرداری زودتر پایان یافت.
در سال ۱۴۰۲ آرمان گرشاسبی از گروه جدا شد و فعالیت فردی را ادامه داد. خبرگزاری مهر در آذر ۱۴۰۲ از انتشار نخستین آلبوم مستقل او با نام «از تو گفتم» در دی‌ماه همان سال خبر داد. گرشاسبی در آن زمان گفته بود فعالیت مستقل به معنای جدایی از چارتار نیست. با این حال انتشار آلبوم مستقل و اختلاف علنی با احسان حائری بر سر حقوق ترانه‌ها، که خبرآنلاین در دی ۱۴۰۲ گزارش کرد، پایان دورهٔ چهارنفره را در افکار عمومی تثبیت کرد. حائری مدعی استفادهٔ بدون توافق از ترانه‌هایش شد و گرشاسبی پرداخت حقوق مادی و معنوی را اعلام کرد. نخستین کنسرت مستقل گرشاسبی ۱۹ دی در برج میلاد برگزار شد.
سبک و صدا
مشخصهٔ صوتی چارتار تلفیق آواز فارسی با پرداخت الکترونیک است. ویکی‌پدیای انگلیسی سبک را ترکیب موسیقی الکترونیک با آواز ایرانی توصیف کرده است. ویکی‌پدیای فارسی از حال‌وهوای موسیقی ایرانی و کلاسیک، کلام خوش‌آهنگ و پرداخت مدرن سخن گفته است. در عمل این فرمول به این معنا بود که خط ملودی اغلب به فضای دستگاهی یا شبه‌سنتی نزدیک می‌ماند، در حالی که بافت ریتم و لایه‌های سینث و پرکاشن به پاپ الکترونیک دههٔ ۱۳۹۰ تعلق داشت.
نقش‌ها در استودیو ثابت ماند. فتحی آهنگ می‌ساخت، احمدی‌فر تنظیم می‌کرد، حائری کلام می‌نوشت و گرشاسبی می‌خواند. این تقسیم کار باعث می‌شد آلبوم‌ها یکدست به گوش برسند: شنونده از قطعه‌ای به قطعهٔ دیگر جهش سبکی تند نمی‌شنید. منتقدان همین یکدستی را دوگونه خوانده‌اند. برخی آثار را سرزنده و نو دانسته‌اند و برخی ساختار را تکراری ارزیابی کرده‌اند. سایت موسیقی ما به «باران تویی» امتیاز ۷٫۱۸ از ۱۰ و به «جاده می‌رقصد» امتیاز ۷٫۷۱ از ۱۰ داده است.
صدای گرشاسبی در این بافت نقش محور را داشت. خط آوازی معمولاً واضح، با تحریر محدودتر از آواز سنتی و نزدیک به بیان تصنیف‌خوانی معاصر اجرا می‌شد. این انتخاب به ترانه امکان می‌داد در میان لایه‌های الکترونیک شنیده شود. در قطعاتی مانند «هندسه» حضور کمانچهٔ بهزاد حسن‌زاده نشان می‌دهد گروه از ساز ایرانی به‌عنوان رنگ استفاده می‌کرد، نه به‌عنوان بازسازی کامل ارکستر سنتی. در «دریا کجاست» نوازندگی دودوک رضا عسگرزاده و کمانچهٔ آیدین ترکیان در قطعات مشخص ثبت شده است. میکس و مسترینگ آثار آلبومی غالباً با آرش پاکزاد بوده است.
نام قطعات نیز بخشی از هویت سبکی است. عنوان‌هایی چون «هندسه»، «هیچ در هیچ»، «غزل نشد»، «حضوری اتفاقی» و «تردید رفتن» بیش از نام‌های رایج پاپ عاشقانه، به زبان شعر معاصر نزدیک‌اند. در آلبوم سوم، هنرآنلاین نوشته است گروه مضمون متفاوت‌تری در ترانه‌ها دنبال کرده است. عنوان‌هایی چون «هجرت»، «دریا کجاست» و «خلق» این چرخش را در سطح نام‌گذاری نشان می‌دهد.
در صحنه، گروه از قالب دونفرهٔ استودیو فراتر می‌رفت. درامز، بیس، گیتار الکتریک، کیبورد، کوبه، کمانچه و گاه ابوا به خط الکترونیک حجم زنده می‌دادند. کنسرت نوروز ۱۳۹۵ در برج میلاد در ویکی‌پدیا با تصویر ثبت شده است. این فاصله میان محصول استودیویی نسبتاً خلوت و اجرای صحنهٔ پرساز، تجربهٔ شنیداری متفاوتی می‌ساخت: در آلبوم تأکید بر فضا و کلام بود و در سالن بر ضرب و حضور خواننده.
آثار و همکاری‌ها
فهرست قطعات «باران تویی» چنین است: آشوبم، مرا به خاطرت نگهدار، هندسه، باران تویی، زن دیوانه، کلاغ، عاشقانه تنهاست، حرفی بزن، خوشا به من، شبیه یک مرداب، در حسرت ماه و قطار. متن همهٔ ترانه‌ها از حائری و موسیقی همه از فتحی است. قطعهٔ عنوانی آلبوم در جشنوارهٔ مردمی موسیقی ما به‌عنوان قطعهٔ تلفیقی سال ۱۳۹۲ برگزیده شد و خود آلبوم نیز بهترین آلبوم تلفیقی همان سال به انتخاب مردم معرفی شد. در جایزهٔ باربد سی‌ویکمین جشنوارهٔ موسیقی فجر، آلبوم در بخش بهترین آلبوم پاپ نامزد بود و چارتار برای «باران تویی» جایزهٔ بهترین آهنگساز پاپ را برد.
«جاده می‌رقصد» نه قطعه دارد: لیلاچه، آسمان هم زمین می‌خورد، ببر، جاده می‌رقصد، حضوری اتفاقی، هیچ در هیچ، من دهانم، غزل نشد و دریچه. تیزر آلبوم بخشی از موزیک‌ویدئوی «حضوری اتفاقی» بود. بعدها تنظیم ارکسترال «آسمان هم زمین می‌خورد» جداگانه منتشر شد و نشان داد گروه گاهی یک قطعه را از بافت الکترونیک به بافت ارکسترال می‌برد.
«دریا کجاست» ده قطعه دارد: آغوش، دور، هجرت، دریا کجاست، برگرد، بنویس، غروب، تردید رفتن، چشم بی‌برابر و خلق. مدت قطعات میان حدود سه تا چهار دقیقه و نیم است. این مجموعه نسبت به آلبوم دوم طولانی‌تر و از نظر عنوان‌ها سنگین‌تر است. اجرای کامل ده قطعه به‌همراه قطعات پرطرفدار دو آلبوم پیشین مانند آشوبم، باران تویی، آسمان هم زمین می‌خورد و هندسه، در تور برج میلاد اعلام شد.
همکاری‌های درون‌گروهی ستون کارنامه است. برخلاف بسیاری از پروژه‌های پاپ که خواننده محور است و آهنگساز و شاعر از پروژه‌ای به پروژه عوض می‌شوند، چارتار تا پایان دورهٔ چهارنفره تقریباً همان چهار امضا را روی هر قطعه حفظ کرد. همکاری‌های بیرونی بیشتر در سطح نوازندگی مهمان، میکس، گرافیک، عکس و تهیه‌کنندگی بود تا در سطح نویسندگی یا آهنگسازی مهمان. این الگو هویت برند را تقویت کرد و همزمان وابستگی محصول به تداوم رابطهٔ چهار نفر را افزایش داد؛ نکته‌ای که در جدایی ۱۴۰۲ اهمیت عملی پیدا کرد.
در سال‌های پس از آلبوم سوم، انتشار تک‌آهنگ به‌جای آلبوم چهارم، ریتم کاری گروه را تغییر داد. قطعات مناسبتی یا مستقل مانند «ایران» و «بگو که زنده‌ایم» در فهرست ویکی‌پدیا آمده‌اند. این دوره نشان می‌دهد که پس از سه آلبوم منظم دوسالانه، مدل انتشار به بازار تک‌آهنگ دیجیتال نزدیک‌تر شد.
جایگاه
چارتار در نیمهٔ نخست دههٔ ۱۳۹۰ یکی از نمونه‌های قابل‌تشخیص تلفیق الکترونیک و آواز فارسی در بازار مجاز داخل ایران بود. فروش سریع «جاده می‌رقصد» و حضور در جشنوارهٔ فجر و جایزهٔ باربد، گروه را از پدیدهٔ اینترنتی به نامی با گردش اقتصادی و رسانه‌ای تبدیل کرد. اجرای منظم در برج میلاد و تور شهرستانی، مخاطب آلبوم را به مخاطب صحنه پیوند داد.
جایگاه گروه در نقد دوگانه ماند. از یک سو فرمول صوتی‌اش برای شنوندگانی که نه موسیقی دستگاهی کامل می‌خواستند و نه پاپ صرفاً ضرب‌محور، راه میانه می‌ساخت. از سوی دیگر تکرار همان فرمول در سه آلبوم، اتهام یکنواختی را زنده نگه داشت. حاشیه‌های نیاوران و تور ۱۳۹۵ نیز نشان داد که گروه در فضای عمومی فقط با صدا قضاوت نمی‌شود و تصمیم‌های اجرایی و اجتماعی هم بخشی از تصویر رسانه‌ای است.
خروج گرشاسبی در ۱۴۰۲ کارنامه را به دو بخش تقسیم کرد: دورهٔ چهارنفره با سه آلبوم و تک‌آهنگ‌ها، و دورهٔ پس از آن که نام چارتار دیگر با صدای ثابت گرشاسبی یکی نیست. مهر بعدها از «گروه منحل‌شدهٔ چارتار» در گزارش کنسرت‌های مستقل گرشاسبی نام برد. برای شنونده، میراث اصلی همان سه آلبوم است که با امضای چهار نقش ساخته شد.
در تاریخ پاپ پس از انقلاب، چارتار نمونه‌ای از گروهی است که هویت جمعی را جدی گرفت. نام گروه بر نام خواننده می‌چربید، هرچند در عمل صدای گرشاسبی شناخته‌شده‌ترین عنصر بود. این تنش میان برند جمعی و ستارهٔ آوازی، هم موفقیت تجاری را ساخت و هم شکنندگی پایان کار را توضیح می‌دهد.
شنیدن در گوشه
در گوشه می‌توان مسیر چارتار را به‌ترتیب آلبوم شنید تا تحول تدریجی فرمول تلفیقی روشن شود. شروع منطقی «باران تویی» است: دوازده قطعه که هویت اولیه را می‌سازند. سپس «جاده می‌رقصد» با مجموعهٔ کوتاه‌تر و فروش گسترده، و بعد «دریا کجاست» با ده قطعه و فضای سنگین‌تر عنوان‌ها. تک‌آهنگ‌های پس از ۱۳۹۶ را می‌توان لایهٔ چهارم دانست؛ آثاری که دیگر در قالب آلبوم مفهومی جمع نشده‌اند.
اگر بخواهید یک برش کوتاه از هر دوره بشنوید، قطعهٔ عنوانی هر آلبوم نقطهٔ ورود است: «باران تویی»، «جاده می‌رقصد» و «دریا کجاست». برای حس ساز ایرانی در بافت الکترونیک، «هندسه» و قطعاتی از آلبوم سوم که کمانچه یا دودوک دارند مناسب‌اند. برای حس صحنه، قطعاتی که در رپرتوار برج میلاد بارها تکرار شده‌اند — آشوبم، باران تویی، آسمان هم زمین می‌خورد — تصویر بهتری از چارتار زنده می‌دهند تا فقط نسخهٔ استودیو.
آنچه می‌ماند چهار نقش مشخص، سه مجموعهٔ استودیویی مستند، و صدایی است که برای یک دهه نام گروه را روی پوستر کنسرت و فهرست پخش دیجیتال نشاند.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
