پالت؛ گروه تلفیقی تهران از آقای بنفش تا نصف‌النهار مبدأ
معرفی
پالت گروهی از تهران است که در دو دههٔ گذشته یکی از شناخته‌شده‌ترین نام‌های موسیقی تلفیقی ایران شده است. در فهرست‌های رسمی و در گفت‌وگوی عمومی، این مجموعه بیشتر با نقش خوانندگی معرفی می‌شود؛ هرچند کار پالت از ابتدا کار گروهی بوده و هویت آن به ترکیب سازها، تنظیم جمعی و انتخاب شعر وابسته است. وبگاه رسمی گروه، پالت را صدای آلترناتیو نسل جاری ایران توصیف می‌کند: جایی که شعر کلاسیک و معاصر فارسی در کنار مسائل اجتماعی امروز می‌نشیند و میراث فرهنگی با موتیف‌های امروزی گفت‌وگو می‌کند.
به‌جای تکیهٔ صرف بر گیتار الکتریک یا ارکستر پاپ رایج، پالت از ویولنسل، کلارینت، آکوردئون، کنترباس، گیتار و فلوت بهره گرفته و گام‌ها و مایه‌های ایرانی را روی سازهای غربی نشانده است. همین انتخاب باعث شد در سال‌های نخست، گروه در حاشیهٔ جریان اصلی به‌نظر برسد و سپس، با آلبوم‌ها و تورهای پیاپی، به یکی از معدود مجموعه‌های این ژانر بدل شود که هم در شهرستان‌های ایران و هم در سالن‌های اروپا و آمریکا مخاطب گسترده یافته است.
شکل‌گیری و نخستین اجراها
بر اساس شرح مؤسسهٔ آوای هنر، هستهٔ اولیهٔ پالت در سال ۲۰۰۹ شکل گرفت؛ زمانی که اعضای بعدی هنوز در پروژه‌های جداگانه با یکدیگر همراهی می‌کردند. نخست امید نعمتی (آواز) به داریوش آذر (کنترباس) و حسام محمدیان‌پور (سازهای کوبه‌ای) پیوست. سپس روزبه اسفندارمز (کلارینت) و مهیار طهماسبی (ویولنسل)، که سابقهٔ همراهی طولانی داشتند، به جمع اضافه شدند. دوستی و همراهی‌های پراکنده در همان سال به اجرایی خیریه در مؤسسهٔ محک انجامید؛ اجرایی که با حضور کاوه صالحی (گیتار) و به‌نفع بیماران سرطانی برگزار شد. فشردگی کار برای آن برنامه، گروه را واداشت قطعات تازه‌ای بنویسد و اجرا کند. پس از محک بود که تصمیم گرفته شد آهنگسازی و انتشار آلبوم به‌صورت جدی دنبال شود.
ویکی‌پدیای فارسی سال‌های فعالیت رسمی را از ۱۳۹۱ ذکر می‌کند. این دو روایت با هم در تضاد قطعی نیستند: ۲۰۰۹ سال شکل‌گیری و تمرین و اجرای خیریه است و ۱۳۹۱ سال ورود آشکار به صحنهٔ عمومی، تئاتر، کنسرت رسمی و آلبوم نخست. در تیر ۱۳۹۱ پالت نخستین کنسرت خود را در سالنی کوچک در گالری محسن برگزار کرد و با استقبال روبه‌رو شد. دو هفته بعد، با روبرت فان هولزن، درامر و آهنگساز هلندی، قطعات قبلی و آثار تازه‌ای را اجرا کرد. در شهریور همان سال، همزمان با ساخت و ضبط آلبوم اول، موسیقی نمایش «روایت ناتمام یک فصل معلق» به کارگردانی هومن سیدی را نوشت؛ کاری که گروه را بیشتر به جامعهٔ هنری ایران شناساند. در آبان ۱۳۹۱ نخستین کنسرت رسمی در برج آزادی برگزار شد. شهرت به‌عنوان گروهی پیشرو حتی پیش از انتشار آلبوم اول شکل گرفت و به سفارش موسیقی فیلم «ماهی و گربه» ساختهٔ شهرام مکری انجامید؛ فیلمی که جوایز داخلی و خارجی متعددی گرفت.
امید نعمتی و مسیر آوازی گروه
خوانندهٔ ثابت پالت امید نعمتی است، زاده‌شده در ۱۷ فروردین ۱۳۶۳ در تهران. او کارشناسی نقاشی (در برخی منابع گرافیک) از دانشگاه سوره دارد و فعالیت موسیقایی را با فراگیری آواز ایرانی آغاز کرد. نعمتی مدتی خوانندهٔ گروه دنگ‌شو بود و سپس به پالت پیوست. داریوش آذر نیز سابقهٔ فعالیت در دنگ‌شو داشته و با فضای آواز سنتی آشنا بوده است. این پیشینه توضیح می‌دهد چرا صدای پالت، با وجود سازبندی غربی، اغلب به تحریر و حس آوازی ایرانی نزدیک می‌ماند و از تقلید صرف پاپ انگلیسی‌زبان فاصله می‌گیرد.
ترانه‌های پالت، بنا بر منابع موجود، یا از شعر کلاسیک فارسی گرفته شده‌اند یا سرودهٔ خود نعمتی‌اند. وبگاه گروه بر همین دوگانگی تأکید دارد: گفت‌وگوی میان میراث ادبی و مسائل امروز. نعمتی با شقایق صادقیان، نوازندهٔ فلوت گروه، ازدواج کرده است. او در کنار کار گروهی، آلبوم‌های مستقلی نیز منتشر کرده که از جملهٔ آن‌ها حرمان، ایستگاه (با آهنگسازی مهیار علیزاده)، قبل پاییز بعد پاییز و اسکلهٔ چشمانت ذکر شده است. تک‌آهنگ‌هایی چون مجنون خیابان‌ها، پریشانی و فراموشی‌ها با آهنگسازی صادق تسبیحی نیز در کارنامهٔ او ثبت شده‌اند. این مسیر موازی نشان می‌دهد پالت تنها بستر فعالیت نعمتی نبوده، اما همچنان شناخته‌شده‌ترین قاب عمومی صدای اوست.
سازبندی، اعضا و همکاری‌ها
ویژگی کلیدی پالت، به روایت منابع فارسی، سازبندی آن است: کنترباس، کلارینت، آکوردئون، گیتار و ویولنسل در هستهٔ صوتی گروه جای دارند و فلوت نیز در ترکیب بعدی نقش پررنگی یافته است. پالت اثر را با مشارکت چند سلیقه می‌سازد؛ تنوعی که هم نقطهٔ قوت شنیداری است و هم توضیح‌دهندهٔ تغییرات تدریجی ترکیب اعضا در طول سال‌ها.
وبگاه رسمی در معرفی متأخر، هسته را امید نعمتی (آواز)، مهیار طهماسبی (ویولنسل) و شقایق صادقیان (فلوت) معرفی می‌کند و حسام محمدیان‌پور، روزبه اسفندارمز، داریوش آذر و کاوه صالحی را از اعضای پیشین می‌شمارد. ویکی‌پدیا در فهرستی دیگر از سردار سرمست (آکوردئون و پیانو)، کاوه صالحی، داریوش بیژنی (کلارینت) و امین طاهری (درامز) نیز نام می‌برد. این اختلاف فهرست‌ها بازتاب همان واقعیت زندهٔ گروه است: ترکیب ثابت مطلق نبوده و نوازندگان جلسه‌ای و اعضای پیشین در دوره‌های مختلف وارد و خارج شده‌اند. همکاری‌های ده‌ساله با روبرت فان هولزن، گیسبرت تسو کنیپهاوزن، گروه طرب، زامبالارانا، دارا دارایی، بهنام ابوالقاسم، مهدی ساکی و خاطره حکیمی در وبگاه گروه آمده است. در معرفی همان صفحه، فرید فرزیان‌پور، کیارش رادمهر، داریوش بیژنی و نامی جمشیدی به‌عنوان نوازندگان همراه فعلی ذکر شده‌اند.
ناشر آثار در ویکی‌پدیا نشر نوفه آمده است؛ همان ناشری که در سی‌وهفتمین جشنوارهٔ موسیقی فجر جایزهٔ باربد بهترین ناشر را نیز دریافت کرد. این پیوند نهادی، پالت را در مدار تولید حرفه‌ای موسیقی مستقل ایران قرار می‌دهد، نه صرفاً در مدار اجرای زنده.
آقای بنفش و جهش مخاطب
آلبوم نخست، «آقای بنفش»، در ۱۰ بهمن ۱۳۹۱ برابر با ۳۰ ژانویهٔ ۲۰۱۳ منتشر شد. مؤسسهٔ آوای هنر می‌نویسد این آلبوم رکورد فروش لوح فشرده را در ایران شکست. موفقیت آن چنان بود که در مرداد ۱۳۹۲ پالت دوازده اجرا در برج آزادی برگزار کرد و بلیت‌ها ظرف چند ساعت به فروش رفت. چند هفته بعد تور شهری در زنجان، گرگان، شیراز و سنندج آغاز شد و سپس نوبت به اروپا رسید: کلن، میلان، پاریس، آمستردام، گوتنبرگ و استکهلم، با قطعات همین آلبوم. گروه در کلن در جشنوارهٔ «صداهای تازه از ایران» نیز شرکت کرد.
ویکی‌پدیا انتشار آلبوم را در شهر کتاب مرکزی و با استقبال گسترده ثبت کرده است. چند ماه پس از آلبوم، در پایان فیلم ماهی و گربه، قطعهٔ «باد ما را با خود خواهد برد» اجرا شد و مسیر کنسرت‌های ایران و تورهای اروپا و آمریکا ادامه یافت. رادیو فردا نیز در گزارش‌های همان دوره به تور اروپایی آقای بنفش پرداخته است. تصویر کلی منابع این است که پالت برخلاف بسیاری از گروه‌های آلترناتیو، خیلی زود از حلقهٔ مخاطب خاص به سالن‌های پرتقاضا رسید؛ بی‌آنکه سازبندی نامتعارف خود را به الگوی پاپ رایج تقلیل دهد.
پس از بازگشت از اروپا، گروه در تیزر تبلیغاتی فیلم «مدرسهٔ موش‌ها» به کارگردانی مرضیه برومند ظاهر شد. ویکی‌پدیا این اتفاق را در دی ۱۳۹۲ و در شبکهٔ آموزش ثبت کرده است.
تورها، برزیل و نقش‌های جنبی
در تیر ۱۳۹۳ پالت برای جام جهانی فوتبال به برزیل رفت تا هم مستند بسازد و هم کنسرت زنده برگزار کند. اجراها در سائو پائولو، بلو هوریزونته، کوری‌تیبا و سالوادور ذکر شده است. پس از بازگشت، گروه بار دیگر به آلمان رفت و در جشنوارهٔ هایم‌اشپیل کنیپهاوزن در ماینتس، نزدیک فرانکفورت، با گیسبرت تسو کنیپهاوزن همکاری کرد. در مرداد ۱۳۹۳ قطعات آقای بنفش را در عمارت مسعودیه برای حدود هزار و هفتصد شنونده در جشنوارهٔ خانهٔ موسیقی اجرا کرد و سپس به بندرعباس و رشت رفت.
حضور در جشنوارهٔ «خبر خوش از ایران» در مونیخ و همکاری با گروه طرب نیز در همان دوره آمده است. این مسیر نشان می‌دهد گروه خیلی زود از مدار صرفاً آلبوم‌محور خارج شد و اجرای زنده، همکاری بین‌المللی و نقش‌های فرهنگی جانبی را همزمان پیش برد.
بنیاد فرهنگ در معرفی کنسرت ۲۰۲۴ لس‌آنجلس می‌نویسد پالت پس از هشت سال دوری از آن شهر بازگشته تا قطعات آلبوم «نصف‌النهار مبدأ» و قطعه‌های شناخته‌شده‌ای چون مثلث، تمام ناتمام و نرو بمان را اجرا کند. همان معرفی، اجراهای پرفروش در اروپا، استرالیا، آمریکا و برزیل را بخشی از کارنامهٔ گروه می‌داند. وبگاه رسمی در تقویم متأخر خود اجراهایی در وین، دوسلدورف، مونیخ، رم، میلان، برلین، فرانکفورت، هامبورگ، آمستردام و پاریس را در آبان ۱۴۰۴ فهرست کرده است. تداوم تور، حتی بیش از یک دهه پس از آلبوم نخست، یکی از نشانه‌های پایداری گروه در بازاری است که بسیاری از پروژه‌های تلفیقی را زود تمام می‌کند.
آلبوم‌ها از شهر من بخند تا نصف‌النهار مبدأ
دومین آلبوم، «شهر من بخند»، دوازده قطعه دارد و در ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۴ منتشر شد. پیش از انتشار رسمی، گروه در ۱۵ و ۱۶ اردیبهشت در تالار وحدت تهران اجرا کرد و قطعاتی از هر دو آلبوم را نواخت. سومین اثر، «تمام ناتمام»، در اسفند ۱۳۹۵ به بازار آمد. چهارمین آلبوم، «نصف‌النهار مبدأ»، در ۱۳۹۹ منتشر شد. ویکی‌پدیای امید نعمتی دو اثر اخیر را در قالب ای‌پی نیز دسته‌بندی کرده است.
در میان تک‌آهنگ‌ها، منابع به صدبار، هم‌قطار، معدن یاقوت، این ماجرا (از جمله با ماکان اشگواری)، برگ خزان، نرو بمان و پروانه اشاره کرده‌اند. همکاری با روبرت فان هولزن در قطعه‌ای با عنوان هلندی نیز در فهرست پلی‌میوزیک آمده است. این تک‌آهنگ‌ها فاصلهٔ میان آلبوم‌ها را پر کرده‌اند و به گروه امکان داده‌اند بدون انتظار چرخهٔ کامل آلبوم، در فضای استریم و اجرای زنده حاضر بماند.
در ۲۹ بهمن ۱۴۰۰، در آیین پایانی سی‌وهفتمین جشنوارهٔ موسیقی فجر، جایزهٔ باربد بهترین آهنگسازی موسیقی پاپ و تلفیقی باکلام به گروه پالت برای «نصف‌النهار مبدأ» رسید. در همان دوره، جایزهٔ باربد خوانندگی پاپ و تلفیقی به امید نعمتی برای همین آلبوم داده شد. خبرگزاری مهر نامزدهای آن بخش را نیز ثبت کرده است. این دو جایزه، پس از سال‌ها اجرای پرمخاطب، نوعی به رسمیت شناختن نهادی برای کاری بود که ابتدا در گالری و برج آزادی و سپس در تورهای خارجی شکل گرفته بود.
جدل بازخوانی ۱۳۹۶
پالت ویدئو را حذف کرد و ماجرا را سوءتفاهم خواند؛ عذرخواهی‌ای که خود بار دیگر نقد شد.
جایگاه
پالت در میدان موسیقی ایران جایی میان آلترناتیو و جریان اصلی اشغال کرده است: سازبندی‌اش غیرپاپ است، اما فروش بلیت و تورهای ملی‌اش به الگوی ستاره‌های پرمخاطب نزدیک شده. تداوم ترکیب حول نعمتی، طهماسبی و صادقیان، همراه با چرخش نوازندگان، به گروه اجازه داده هم صدای آشنای خود را حفظ کند و هم از تکرار محض بگریزد. آنچه منابع مستند می‌کنند، نه اسطوره‌سازی از یک شب شهرت، بلکه مسیر نسبتاً طولانی از محک و گالری محسن تا تالار وحدت، برج آزادی، اروپا، برزیل و جایزهٔ باربد است؛ مسیری که در آن شعر فارسی، ساز غربی و اجرای زنده به هم گره خورده‌اند.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
