هیچ‌کس؛ سروش لشکری و پیدایش رپ فارسی
سروش لشکری و نام هیچ‌کس
سروش لشکری در نوزدهم اردیبهشت ۱۳۶۴ در تهران به دنیا آمد. مخاطبان فارسی‌زبان او را با نام هنری هیچ‌کس می‌شناسند؛ واژه‌ای که در زبان روزمره به معنای «کسی نیست» است و خودش در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی دلیل انتخابش را تضاد با تأثیری دانسته که می‌خواسته بگذارد. او می‌خواست نامی داشته باشد که نماد هیچ چیز نباشد، در حالی که کلامش قرار بود در خیابان و اینترنت شنیده شود.
لشکری فرزند خانواده‌ای پنج‌نفره است. تا دو سالگی در آلمان زیست و سپس در محله ونک تهران بزرگ شد. پدرش اهل ضیاءآباد قزوین است و در منابع فارسی از مالکیت کارخانه‌ای در اصفهان نیز یاد شده است. نسبت خانوادگی با حسین لشگری، خلبان نیروی هوایی که در جنگ ایران و عراق اسیر شد، در زندگی‌نامه‌ها آمده است. سروش مدتی دانشجوی مترجمی زبان انگلیسی در دانشگاه آزاد واحد گرمسار بود، اما تحصیل را رها کرد تا روی موسیقی متمرکز شود. پس از خروج از ایران در لندن ساکن شد و در منابع عمومی از ادامه تحصیل او در روان‌شناسی و جامعه‌شناسی نیز سخن رفته است.
او از پیشگامان رپ خیابانی به زبان فارسی است و طرفداران و رسانه‌ها لقب «پدر رپ فارسی» را برایش به کار برده‌اند. این لقب تبلیغاتی صرف نیست؛ مسیر حرفه‌ای‌اش با شکل‌گیری نخستین گروه‌ها، نخستین آلبوم استودیویی حرفه‌ای این سبک، و الگویی از تولید زیرزمینی گره خورده که نسل‌های بعد تکرار کردند.
سال‌های آغازین: از پوشش انگلیسی تا فارسی خیابان
فعالیت موسیقایی او از حدود سال ۱۳۷۹ با بازخوانی قطعه‌های انگلیسی شروع شد و استقبال چندانی ندید. نقطه چرخش، رفتن به زبان فارسی و پرداختن به زندگی جوانان شهر بود. حوالی ۱۳۸۲ در ونک در فری استایل و نبردهای کلامی شرکت می‌کرد؛ گاهی دیگران هنوز به انگلیسی می‌خواندند و او به فارسی درباره مسائل اجتماعی حرف می‌زد.
در همان دوره قطعه «چشم‌ها رو من» را با سالومه ام‌سی منتشر کرد. این کار در زمانی بیرون آمد که امکانات استودیویی برای رپ فارسی تقریباً وجود نداشت و رسانه‌های خارجی بعدها از هیچ‌کس و سالومه به‌عنوان نخستین صداهای این سبک یاد کردند. او در معرفی رپرهای زن نیز نقش داشت و پس از سالومه، پانی را به مخاطب شناساند. فعالیت‌هایش در تولید و پخش آثار زیرزمینی باعث شد همتایان لقب «پدرخوانده» را به او بدهند؛ دیاکو و رضا پیشرو حتی قطعه‌ای با همین عنوان ساختند و به او تقدیم کردند.
۰۲۱، صامت و شکل یک صحنه
منابع انگلیسی از همکاری با شایان و یاشار در این مجموعه یاد کرده‌اند. ۰۲۱ را اغلب نخستین تشکل هیپ‌هاپ فارسی دانسته‌اند. لشکری ابتدا در فضای کل‌کل میان رپرها کار می‌کرد، سپس وزن آثار اجتماعی در کارنامه‌اش بیشتر شد.
آشنایی با رضا پیشرو به تشکیل گروه صامت انجامید؛ ریویل نیز در این حلقه حضور داشت. سال‌ها بعد، همکاری هیچ‌کس با زدبازی در قطعه «چرا بدی» و اختلاف پیشرو با آن گروه، به جدایی انجامید. در بهمن ۱۳۹۰ هیچ‌کس قطعه «اون مثل داداشم بود» را خطاب به پیشرو منتشر کرد و پیشرو با «لوبیای سحرآمیز» پاسخ داد. صامت از هم پاشید. این جدایی یکی از شکاف‌های مشهور نسل اول رپ فارسی است و نشان می‌دهد صحنه زیرزمینی، علاوه بر فشار بیرونی، از رقابت درونی نیز آسیب می‌دید.
حلقه سوم، ملتفت بود: هیچ‌کس در کنار علی قاف، فدائی و داریوش، و با تولید مهدیار آقاجانی. ملتفت هم لیبل بود و هم هویت صوتی؛ جایی که ساز ایرانی و بیت شهری به هم می‌رسیدند.
جنگل آسفالت: نخستین آلبوم حرفه‌ای
نهم مهر ۱۳۸۵، برابر با اول اکتبر ۲۰۰۶، آلبوم «جنگل آسفالت» منتشر شد. مهدیار آقاجانی، که در آن زمان حدود هجده سال داشت، آهنگسازی را بر عهده گرفت. ریویل و بیداد به‌عنوان مهمان حضور داشتند. مجموعه بدون مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد و به شکل زیرزمینی پخش شد.
آلبوم را نخستین آلبوم استودیویی حرفه‌ای رپ ایران دانسته‌اند. ترکیب سنتور و تنبک با ضرب الکترونیک، و قطعاتی که هم به فضای اجتماعی می‌پرداختند و هم به هویت شهری، الگویی ساخت که بعداً «رپ فارسی» نام گرفت، نه تقلید صرف از رپ آمریکایی. سه قطعه به انگلیسی با همکاری ریویل اجرا شد. «اختلاف» نماهنگ هم داشت؛ بخشی از آن با فیلم «کسی از گربه‌های ایرانی خبر نداره» ساخته بهمن قبادی مرتبط است. این فیلم در ۲۰۰۹ جایزه ویژه بخش نوعی نگاه جشنواره کن را گرفت و هیچ‌کس در آن ظاهر شد. در نمایی از فیلم، وقتی دعوت به سفر مطرح می‌شود، او بر فارسی بودن و اینجایی بودن آنچه می‌خواند تأکید می‌کند.
«جنگل آسفالت» نخستین آلبوم رپ فارسی بود که در آیتونز برای فروش قرار گرفت. در تابستان ۱۴۰۰ لشکری کاور آلبوم را به صورت توکن غیرمثلی در مزایده‌ای به قیمت ۱۹۰ اتریوم فروخت. نماهنگ «یه مشت سرباز» به کارگردانی فرد خوش‌طینت، با حضور افتخاری پیشرو، قاف، بهرام نورائی، ریویل و آقاجانی، شهرت بین‌المللی بیشتری برای او آورد. بخش‌هایی از این ویدئو در مستند «فرهنگ‌های مقاومت» نیز به کار رفت.
پس از انتشار آلبوم، نام او بیش از پیش بر سر زبان‌ها افتاد و همزمان پیگرد قانونی شدت گرفت.
خروج از ایران و «یه روز خوب میاد»
بی‌بی‌سی کالچر نوشته است این اثر واپسین کاری بود که داخل ایران ضبط شد و هنگام خروج او از کشور انتشار یافت. مسیر خروج در منابع فارسی از مالزی و ترکیه تا لندن توصیف شده است. خودش در گفت‌وگوها گفته بود خروج را دائمی نمی‌داند و می‌خواهد کانال‌هایی برای بچه‌های تهران باز کند، با مهدیار آلبوم بدهد و با رپرهای جهان کار کند.
منابع انگلیسی همسر او را آزاده اکبری، پژوهشگر و فعال ساکن بریتانیا، معرفی کرده‌اند.
ملتفت، انجام وظیفه و همکاری بین‌المللی
هفدهم اسفند ۱۳۸۹ آلبوم کوتاه «انجام وظیفه» روی آیتونز و آمازون و به‌صورت رایگان در وب منتشر شد. پنج قطعه با حضور اعضای ملتفت؛ هیچ‌کس در «ما از اوناشیم» و قطعه عنوان مجموعه حضور داشت. در مهر ۱۳۹۱ تک‌آهنگ دوزبانه «جوون و خام» با قاف، ریویل و کول جی رپ، باز با تولید آقاجانی، بیرون آمد. همکاری با لوکی در «لانگ لیو پالستاین، بخش دوم» نیز در کارنامه بین‌المللی‌اش ثبت شده است.
مهدیار آقاجانی، که آموزش کلاسیک داشت، تار و نی را به بیت شهری آورد و هیچ‌کس کلام را به فارسی نگه داشت. این انتخاب، به روایت بی‌بی‌سی، رپ ایران را از تقلید ظاهر آمریکایی جدا کرد و به سنت شعر فارسی وصل نمود. نهال سیام‌دوست در کتاب «ساوندترک انقلاب» محبوبیت هیپ‌هاپ در ایران را با همین پیوند شعر کهن و بیان شخصی توضیح داده است.
مجاز: انتظار یک دهه
در فروردین ۱۳۹۲ هیچ‌کس در پیامی صوتی از آلبومی به نام «مجاز» خبر داد و از همکاری با تهیه‌کنندگانی به نام حسن و حکمت گفت. تولید تا ۱۳۹۹ طول کشید. خودش توضیح داده بود که رپ شغل اصلی درآمدزا نیست و باید در وقت آزاد کار کند؛ وسواس کیفی نیز تأخیر را بیشتر کرد. ضبط در استودیوی لونسام داگز انجام شد.
یازدهم فروردین ۱۳۹۹، برابر با سی‌ویکم مارس ۲۰۲۰، «مجاز» با لیبل ملتفت در شانزده قطعه منتشر شد. مهمانان شامل فدائی، قاف و ریویل بودند. عنوان آلبوم کنایه‌ای است به نظام مجوز در ایران و این پرسش که چه کسی حق «مجاز» شمردن اثر را دارد. انتشار پس از نزدیک به یک دهه انتظار، در صحنه زیرزمینی به رویدادی فرهنگی بدل شد.
در فاصله دو آلبوم استودیویی، تک‌آهنگ‌هایی چون «فیروز»، «گریه داره» و «تف» منتشر شد.
زبان، مضمون و محدودیت
لشکری متن را خودش می‌نویسد. نثر ترانه‌هایش پر از تکیه کلام خیابانی است، اما برخلاف بخش بزرگی از رپ فارسی از فحش و ستایش اسلحه و مواد دوری می‌کند. در قطعه‌ای با موضوع اعتیاد، مخاطب را از مواد مخدر برحذر داشته است. پرویز جاهد آثار او را بیان تنش‌ها و تضادهای جامعه معاصر ایران دانسته است. امیر عزیز محمدی او را نه فقط رپر، که ادامه مدرن شاعران کلاسیک در وزن و حافظه شنیداری خوانده است.
هیچ‌کس بارها گفته وقتی قدرتی برای تأثیرگذاری داری، باید از آن مثبت استفاده کنی. مضمون خدمت و سربازی در کارنامه او از کل‌کل نوجوانی به مسئولیت اجتماعی بزرگسالی رسیده است. در عین حال، موانع قانونی همیشگی بوده است: ضبط نماهنگ در خیابان بدون مجوز، فروش سی‌دی، و تعقیب پس از آلبوم اول. جمله معروف او درباره کار در ایران کوتاه است: همیشه در حال فرار.
جایگاه او در تاریخ رپ فارسی، صرف‌نظر از جدل‌های نسل‌های بعد، بر چند واقعیت استوار است: بنیان‌گذاری تشکل‌های ۰۲۱، صامت و ملتفت؛ انتشار نخستین آلبوم حرفه‌ای سبک؛ پیوند ساز ایرانی و بیت؛ و تبدیل کلام اجتماعی به صدایی که از ونک تا لندن، و از سی‌دی دست‌فروشی تا آیتونز، مسیر یک نسل را علامت‌گذاری کرد.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
