بهرام؛ رپ فارسی از نسل یک تهران تا آلبوم‌های مفهومی
کدام بهرام؟
در کاتالوگ گوشه این هنرمند فقط با نام «بهرام» و نقش خواننده آمده است. منابع زندگینامه‌ای و ترانه‌شناسی، این نام هنری را به بهرام نورایی نسبت می‌دهند: رپر، ترانه‌سرا و تهیه‌کنندهٔ هیپ‌هاپ متولد ۵ اردیبهشت ۱۳۶۷ برابر با ۲۵ آوریل ۱۹۸۸ در تهران، که سال‌هاست در استکهلم سوئد زندگی می‌کند. این مقاله دربارهٔ همان بهرام است، نه خوانندگان یا آهنگسازان دیگری که نام کوچک بهرام دارند.
بهرام از چهره‌های نسل یک رپ فارسی و موسیقی زیرزمینی ایران دانسته شده است. در سال ۲۰۱۲ نام او در فهرست پنجاه چهرهٔ تأثیرگذار در فرهنگ خاورمیانه که هافینگتون‌پست منتشر کرد قرار گرفت؛ فهرستی که در گزارش‌های بعدی آل‌مانیتور و رسانه‌هایی چون کی‌ایکس‌پی نیز تکرار شده است. چنین جایگاهی برای هنرمندی که بخش بزرگی از کارش را بدون مجوز رسمی در ایران ساخت، غیرعادی بود و نشان می‌داد که رپ فارسی دیگر فقط پدیدهٔ داخلی نیست.
آغاز در تهران زیرزمینی
فعالیت او را منابع از سال ۱۳۸۱ برابر با حدود ۲۰۰۲ دانسته‌اند. برخی زندگینامه‌ها نوشته‌اند که او پس از چند سال تمرین و تولید خانگی، در سال ۱۳۸۵ آثار را به‌صورت غیررسمی منتشر کرد و در میان هم‌سبک‌های خود مطرح شد. صفحهٔ ترانه‌شناسی فارسی، چهار مجموعهٔ گردآوری‌شدهٔ غیررسمی را برای سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶ فهرست کرده است: «بهرام»، «فرصت»، «درد دل» و «نوار قلب». این مجموعه‌ها تصویر دورهٔ شکل‌گیری را می‌سازند: قطعات کوتاه، همکاری با نام‌هایی چون ولفگان و نیموش، و فضای خیابانی تهران که هنوز صنعت نشر رسمی برای رپ نداشت.
کی‌ایکس‌پی بعدها نوشت که بهرام با وجود دشواری در یافتن وب‌سایت‌هایی که حاضر به میزبانی قطعه باشند، ناگهان به یکی از صداهای مهم رپ بدل شد.
این دوره با همکاری‌هایی با رضا پیشرو، عرفان، مهدیار آقاجانی و احسان آتور نیز گره خورده است. تک‌آهنگ «ما با همیم» با پیشرو و «اینو بفهم» با عرفان در فهرست آثار او آمده‌اند. رپ فارسی در آن سال‌ها شبکه‌ای از دوستی، رقابت و انتشار اینترنتی بود و بهرام یکی از گره‌های این شبکه شد.
نخستین آلبوم رسمی او «۲۴ ساعت» در ۲۸ مرداد ۱۳۸۷ از سوی تشکل دیوار منتشر شد و نه قطعه داشت. مجلهٔ رولینگ استون قطعهٔ «اینجا ایرانه» را تفسیری قدرتمند از ایران امروز توصیف کرد.
ویکی‌پدیای انگلیسی اتهام را «فعالیت فرهنگی غیرقانونی» ثبت کرده است.
پس از آزادی، او کار را ادامه داد. در سال ۲۰۱۱ مستند «بهرام: یک رپر ایرانی» که فعالیت زیرزمینی او را به تصویر می‌کشید در جشنوارهٔ فیلم ایرانی سان‌فرانسیسکو در مؤسسهٔ هنر سان‌فرانسیسکو نمایش داده شد. بی‌بی‌سی و کی‌کیو‌ئی‌دی نیز به این جشنواره پرداختند. در آذر ۱۳۹۰، طبق زندگینامهٔ تابلو ایونت، او به‌دلیل افزایش فشارهای امنیتی ایران را ترک کرد و به سوئد مهاجرت نمود. از آن پس استکهلم پایگاه زندگی و تولید او شد، اما مخاطب اصلی آثارش همچنان فارسی‌زبان ماند.
سکوت: انتزاع و ارجاع ادبی
دومین آلبوم رسمی، «سکوت»، در اردیبهشت ۱۳۹۰ منتشر شد. احسان آتور و مضراب آهنگسازی بخش‌هایی از آن را بر عهده داشتند. این مجموعه چهارده قطعه دارد و منابع آن را آلبومی مفهومی و اجتماعی دانسته‌اند که فردگرایی، بحران وجودی و نیهیلیسم را فلسفهٔ اصلی خود قرار داده است. در این آلبوم از سازهای موسیقی سنتی ایران، فضای هیپ‌هاپ اولداسکول و ارجاع به شاعرانی چون احمد شاملو و فروغ فرخزاد استفاده شده است.
قطعهٔ «خورشید خانم» در قالب مونولوگی استعاری با خورشید، از نظر منابع، نخستین اثر انتزاعی در هیپ‌هاپ ایران است.
اشتباه خوب و ورود به جدول جهانی
سومین آلبوم استودیویی، «اشتباه خوب»، در ۱۳ تیر ۱۳۹۴ برابر با ۴ ژوئیه ۲۰۱۵ منتشر شد. این مجموعه را نخستین آلبوم مفهومی ایرانی دانسته‌اند که روایت را با وقایع معکوس پیش می‌برد. آهنگسازی و تهیه با همکاری بهرام و مهدیار آقاجانی انجام شد و بنیاد Cultures of Resistance از پروژه حمایت کرد. مدت آلبوم حدود چهل‌وشش دقیقه است و شانزده قطعه، از جمله چند اسکیت، دارد. ستاره ملک‌زاده برای هر قطعه تصویر هنری جداگانه‌ای طراحی کرد تا تفسیر بصری موازی با صدا ساخته شود.
«اشتباه خوب» در جدول آلبوم‌های جهانی بیلبورد در دو هفتهٔ پایانی ژوئیه ۲۰۱۵ به رتبه‌های چهارم و ششم رسید و در سال ۲۰۱۵ در رتبهٔ بیست‌ویکم پرفروش‌ترین آلبوم‌های هیپ‌هاپ سایت آمازون قرار گرفت. برای رپ فارسی که سال‌ها در حاشیهٔ صنعت جهانی بود، این حضور در جدول، رویدادی نادر بود. منابع مضامین آلبوم را سنت و جهل فرهنگی، رهایی، هویت فردی، استقلال فکری و اگزیستانسیالیسم دانسته‌اند.
گذار، پیله و خودها
در ۱ فروردین ۱۳۹۹ برابر با حدود ۲۲ مارس ۲۰۲۰، هم‌زمان با نوروز، آلبوم کوتاه «گذار» از سوی تشکل پیله منتشر شد. آهنگسازی با نسا آزادی‌خواه، اشکان موسوی و پیماندگار بود و کاور را ستاره ملک‌زاده طراحی کرد. پنج قطعهٔ این مجموعه حول حرکت، تغییر و عبور از چارچوب‌ها و سنت‌ها می‌چرخد.
چهارمین آلبوم بلند، «خودها»، در ۲۴ فروردین ۱۴۰۲ برابر با ۱۳ آوریل ۲۰۲۳ باز از سوی پیله منتشر شد. دوازده قطعه با آهنگسازی پیماندگار، اشکان موسوی و نسا آزادی‌خواه. ویکی‌پدیای انگلیسی نوشته است که این آلبوم هر دوازده جایگاه بالای جدول Hot & New ساوندکلاد را در اختیار گرفت. بهرام در این مجموعه از نظریهٔ سایهٔ کارل گوستاو یونگ و استعاره‌هایی چون آینه، خوک و خود استفاده کرده تا به مسائل ناشی از کمبود خودآگاهی فردی بپردازد. صفحهٔ ترانه‌شناسی فارسی افزوده که آلبوم از تأثیرپذیری افراطی از عقاید دیگران انتقاد می‌کند و به نظام سرمایه‌داری و دنیای مصرف‌گرا نیز نقد دارد.
خون خورشید، هیچ و تصویر
در ۱۹ آبان ۱۴۰۳ آلبوم «خون خورشید» با همکاری علی سورنا و آهنگسازی پیماندگار و اشکان موسوی منتشر شد.
در ۲۹ آذر ۱۴۰۴ آلبوم «هیچ» منتشر شد. منابع آن را بازگشت به قلمرو نیهیلیسم با ساختاری روایی دانسته‌اند که از آسیب‌پذیری آغاز می‌شود و به سوی اگزیستانسیالیسم می‌چرخد و به آلبوم «سکوت» ارجاع می‌دهد. میکس و مسترینگ را شاهین انتظامی انجام داد و ستاره ملک‌زاده کارگردان هنری بود. قطعهٔ «آغوش» نخستین موزیک‌ویدئوی رسمی بهرام پس از حدود دو دهه فعالیت معرفی شده و تاریخ انتشار آن ۲۳ آذر ۱۴۰۴ آمده است.
تک‌آهنگ‌های سال‌های اخیر چون «بشنو»، «داغ»، «بگوشم» با بامداد و «نه» با غوغا و الهام نشان می‌دهد که او پس از مهاجرت نیز به انتشار منظم ادامه داده و با لیبل پیله شبکه‌ای از آهنگسازان ثابت ساخته است.
میراث در رپ فارسی
جدول بیلبورد برای «اشتباه خوب» ثابت کرد که این مسیر فقط برای مخاطب داخل کشور قابل ترجمه نیست. در گوشه نام او کوتاه است: بهرام. پشت این نام، کارنامه‌ای است که بدون آن تاریخ رپ فارسی ناقص می‌ماند.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
