مهرزاد امیرخانی؛ ترانه‌نویس یکی هست و صدای کابوس
زندگی و آغاز
مهرزاد امیرخانی در چهاردهم شهریور ۱۳۶۲ در تهران به دنیا آمد. بیتوته، ملووید و صفحهٔ هنرمند در مای‌ریتم همین تاریخ و شهر را نوشته‌اند. بیتوته محل سکونت را محلهٔ ستارخان تهران دانسته و تحصیلات نرم‌افزار را نیمه‌کاره رهاشده ثبت کرده است. ملووید همین نیمه‌تمام ماندن رشته را تکرار کرده است. از پانزده‌سالگی کیبورد و پیانو را نزد آرش معظمی آموخت و نخستین ترانه‌ها را در هنرستان نوشت. مشوق ترانه‌سرایی در بیتوته هادی طباطبایی معرفی شده است. دورهٔ بازیگری را زیر نظر امین تارخ گذراند؛ این جزئیات مسیر را از کلاس ساز و شعر به صحنهٔ تصویر هم می‌برد، هرچند ستون کارنامه موسیقی مانده است. سبک در بیتوته و ملووید پاپ و آراندبی نوشته شده و حرفه‌ها خواننده، ترانه‌سرا و شاعر. سال‌های فعالیت از ۱۳۸۶ تاکنون آمده است.
آشنایی با مرتضی پاشایی در ۱۳۸۶ در شرکتی رخ داد که امیرخانی قرارداد ترانه‌سرایی داشت و پاشایی قرارداد آهنگسازی و خوانندگی. نخستین ترانهٔ او «آدم آهنی» را پاشایی در همان شرکت خواند. بیتوته و ملووید نوشته‌اند از ۱۳۸۹ انتشار اینترنتی را با هم شروع کردند. مای‌ریتم تصویر دوستی را تا همخانگی کرج و تهران برده و او را نزدیک‌ترین همکار پاشایی در سال‌های فعالیت دانسته است. این رابطه را باید هم هنری خواند و هم زیستی: ترانه و آهنگ در یک کارگاه مشترک ساخته می‌شد. تصمیم اولیهٔ امیرخانی خوانندگی بود؛ استعداد ترانه اما زودتر دیده شد. نتیجه این شد که نامش پیش از آن‌که با صدای خودش در بازار بماند، با صدای پاشایی به خانه‌ها رفت.
بیتوته او را ترانه‌سرا و شاعری معرفی کرده که گاه به خوانندگی هم می‌پردازد. این جمله هنوز دقیق‌ترین خلاصهٔ نسبت دو حرفه است. آلبوم «کابوس» در ۱۳۹۰ با صدای خودش آمد، اما شهرت عمومی با کلام او روی آلبوم «یکی هست» در ۱۳۹۱ گره خورد. نباید آغاز را با نقطهٔ شهرت یکی کرد: کیبورد معظمی و ترانه‌های هنرستان پیش از شرکت استعدادیابی‌اند؛ «آدم آهنی» پیش از اینترنت ۱۳۸۹ است؛ و خوانندگی موازی از همان سال‌های همکاری با پاشایی جریان داشته است.
مسیر هنری
نقطهٔ عطف عمومی آلبوم «یکی هست» است. ویکی‌پدیای فارسی آن را نخستین آلبوم رسمی مرتضی پاشایی دانسته که در چهارم مهر ۱۳۹۱ با ناشر تصویرگستر پاسارگاد و تهیه‌کنندگی مهدی کرد منتشر شد و پاشایی را به شهرت رساند. ضبط از ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۱ بوده است. از دوازده قطعه، کلام اغلب کار امیرخانی است؛ «نبض احساس» را علی بحرینی نوشته و «عشق یعنی این» مشترک امیرخانی و بحرینی است. آهنگسازی عمدتاً با پاشایی است و میلاد ترابی در چند قطعه. تنظیم میان پاشایی، ترابی، پازل بند و پیمان عیسی‌زاده تقسیم شده است. قطعهٔ عنوان پیش‌تر در ۱۳۸۹ تک‌آهنگ شده بود و به‌گفتهٔ ویکی‌پدیا همان استقبال باعث نام‌گذاری آلبوم شد. همکاری در ۲۳ آبان ۱۳۹۳ با درگذشت پاشایی از سرطان معده در سی‌سالگی قطع شد. آلبوم «اسمش عشقه» در ۱۳۹۴ با ترانه‌های امیرخانی و صدای پاشایی پس از مرگ منتشر شد. منابع نوشته‌اند بالغ بر پنجاه ترانه از او را پاشایی اجرا کرده است.
مسیر خوانندگی خودش موازی همین سال‌هاست. نخستین آلبوم «کابوس» در ۱۳۹۰ با نه قطعه آمد. بیتوته تصریح کرده این آلبوم مجوز ندارد. پلی‌موزیک و ام‌اس‌بی موزیک مشخصات قطعات را با آهنگسازی غالب پاشایی ثبت کرده‌اند: بارون، می‌خوامت، دل من، برو، بی‌رحم، کابوس، نفس بکش، وقتی می‌آی، بگو دروغه. در «بی‌رحم» و «نفس بکش» آهنگ از معین طیبی است و تنظیم باز با پاشایی. در ۱۳۹۲ تک‌آهنگ‌های «بی‌خوابی» و «اشتباه» با موزیک‌ویدئو منتشر شدند؛ آهنگ و تنظیم هر دو با پاشایی است. ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ «باشه»، «معلومه»، «حرفای تو دلی» و «دنیا دنیا» آمدند؛ دومی به خاطرات او با پاشایی تقدیم شده است. ۱۳۹۴ همکاری با شرکت ترانه شرقی و همخوانی با آرمان امامی شروع شد. دوئت‌هایی چون پوچ بود، تو، وای وای، فریاد، چشم تو چشم، نفسم، می‌گیری چی می‌گم، بگردم و عزیز دل از همین خط‌اند. «بگذریم» سه‌صدایی با امامی و شهاب مظفری است.
پس از ۱۳۹۳ ترانه‌سرایی برای خوانندگان دیگر گسترده شد. بیتوته فهرستی بلند داده است: میثم ابراهیمی، محمد علیزاده، پازل بند، مصطفی یگانه، سامان جلیلی، علی لهراسبی، امین رستمی، رضا صادقی، میلاد میرشاه‌رضا، حامد کولیوند، بابک جهانبخش، بهنام صفوی، پیام صالحی، سینا شعبانخانی، علی اصحابی، حمید عسکری، شهاب مظفری، حامد همایون و مسعود صابری. مای‌ریتم از قطعهٔ «یه صدا» با پازل بند و «چشمای جادوئی» با مهدی احمدوند نوشته که کلام هر دو از امیرخانی است. تیتراژها ستون جداگانه‌اند: شیدایی با لهراسبی، مثل شیشه با پاشایی، نگران منی برای ماه عسل با پاشایی، آرزو برای جشن رمضان با کیوان و مهرداد کاظمیان، زخم با علیزاده، رهایی و همه‌چیز آنجاست با لهراسبی، آرامش با بهرنگ ناطقی، عشق و حس تو با ابراهیمی، برادر با علیزاده. جوایز جشنوارهٔ موسیقی ما در ۱۳۹۳ برای «جاده یک‌طرفه» و در ۱۳۹۴ برای «نگران منی» هر دو با صدای پاشایی و انتخاب مردمی آمده است. نامزدی جشن حافظ ۱۳۹۴ برای تیتراژ «همه‌چیز آنجاست» نیز ثبت شده است.
سبک و صدا
سبک اعلام‌شده پاپ و آراندبی است. در عمل، صدای او روی «کابوس» و تک‌آهنگ‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷ همان زبان محاورهٔ پاپ احساسی دههٔ نود است که با پاشایی ساخته شد: جملهٔ کوتاه، خطاب مستقیم، غم عاشقانه. تفاوت نقش‌ها مهم است. به‌عنوان ترانه‌سرا، او معمار واژگان یکی از فراگیرترین آلبوم‌های پاپ اوایل دههٔ نود است. به‌عنوان خواننده، همان واژگان را با صدایی نزدیک به همان فضا می‌خواند، نه با ژست جدا از کارگاه پاشایی. تنظیم‌های پازل بند در تک‌آهنگ‌های ۱۳۹۳ به بعد، ضرب و لایه‌بندی گروه را وارد صدای خودش می‌کنند. همخوانی با آرمان امامی رنگ دوئت پاپ را اضافه می‌کند. کیبورد و پیانو در آموزش، توضیح می‌دهد چرا مسیر از ساز به کلام رسیده نه برعکس.
ترانه‌های تیتراژ نشان می‌دهند زبان او برای تصویر تلویزیونی هم کار می‌کند: سریال، ماه عسل، رمضان. این کاربرد با ترانهٔ فایل‌محور اینترنت ۱۳۸۹ فرق دارد اما از یک قلم آمده است. «دنیا دنیا» را منابع به خاطرهٔ پاشایی گره زده‌اند؛ یعنی سوگ هم وارد کاتالوگ شخصی شد. مای‌ریتم از او نقل کرده که پس از فوت مرتضی خیلی‌ها به تب‌وتاب دیده شدن افتادند. این موضع را باید در کنار ادامهٔ ترانه‌سرایی برای نام‌های بزرگ خواند: او بازار را ترک نکرد، اما فاصله‌اش را با موج سوگ‌محور بیان کرد. آراندبی در برچسب سبک بیشتر به حس و ضرب نزدیک است تا به سنت آمریکایی ژانر. پاپ ایرانی با جملهٔ محاوره و ملودی گوش‌مانده، هستهٔ کار است.
آلبوم بدون مجوز «کابوس» جایگاه او را در مدار رسمی سال ۱۳۹۰ پیچیده می‌کند: خوانندگی هست، اما مسیر شهرت از مجوز صدای دیگری گذشت. تک‌آهنگ‌های بعدی جدول بیتوته تا ۱۳۹۷ را پر کرده‌اند: از «به تو سپردمش» با آهنگ پاشایی تا «جونم» با معین طیبی و تنظیم فرشاد یزدی. گانجا۲موزیک تک‌آهنگ‌هایی چون اصلاً مگه می‌شه، خواب بودم، آخه دلم، سو تو کور، دیدی چی شد، رو راست، چرا نمی‌شه، جونم، یه ذره یواش و خدا می‌دونه را در صفحهٔ خواننده فهرست کرده است. این تداوم نشان می‌دهد خوانندگی فرعی نماند، هرچند نام عمومی‌اش هنوز با ترانهٔ «یکی هست» گره خورده است.
آثار و همکاری‌ها
«آدم آهنی» مبدأ همکاری با پاشایی است. «یکی هست» مبدأ شهرت کلام است. «کابوس» مبدأ آلبوم با صدای خود اوست. «اسمش عشقه» ادامهٔ پس از مرگ پاشایی است. در «یکی هست» نوازندگان ویکی‌پدیا پیام طونی، بهنام حکیم، مسعود همایونی، رضا تاج‌بخش و دیگران را نام برده‌اند؛ امیرخانی در آن جدول خواننده نیست، ترانه‌سراست. در «کابوس» خواننده است و پاشایی آهنگساز غالب. پازل بند در تنظیم «برو»ی آلبوم پاشایی و بعد در آهنگ و تنظیم چند تک‌آهنگ خود امیرخانی تکرار می‌شود. فرشاد یزدی تنظیم‌کنندهٔ پرتکرار دورهٔ امامی است. عماد طغرایی در «آخه دلم»، «قربون چشمات» و «یه ذره یواش» آهنگ ساخته است.
شبکهٔ سفارش ترانه پس از ۱۳۹۳ او را به میانهٔ پاپ مجاز برد: از لهراسبی و علیزاده تا جهانبخش و همایون. تیتراژها این شبکه را به آنتن وصل می‌کنند. همخوانی با معین طیبی در «متأسفم» و با شهاب مظفری در «بگذریم» دو نمونهٔ صدای مشترک بیرون از خط امامی‌اند. مای‌ریتم خبر تولید نخستین آلبوم رسمی را هم در بایگانی دارد؛ این را باید از «کابوس» بدون مجوز جدا خواند و وضعیت بعدی را با منابع همان دوره سنجید. صفحهٔ گانجا۲موزیک او را در مقام خواننده با کاتالوگ تک‌آهنگ نشان می‌دهد. پلی‌موزیک «کابوس» را با اعتبار پاشایی در آهنگ و تنظیم نگه داشته است.
جایگاه
امیرخانی در پاپ ایران نمونهٔ ترانه‌سرایی است که یک آلبوم جمعی را به حافظهٔ یک نسل برد و بعد صدای خودش را موازی نگه داشت. «یکی هست» نام پاشایی را ساخت؛ بدون کلام امیرخانی آن آلبوم شکل دیگری داشت. تندیس‌های موسیقی ما روی ترانه‌هایی نشستند که او نوشت و دیگری خواند. این جایگاه با خواننده-ستاره‌های فایل‌محور فرق دارد چون ستون اصلی قلم است. با شاعرانی که به صحنه نمی‌روند هم فرق دارد چون «کابوس» و ده‌ها تک‌آهنگ با صدای خودش موجود است. در نقشهٔ گوشه او میان کارگاه پاشایی، تیتراژ سریال و پاپ دوئت دههٔ نود ایستاده است: نویسنده‌ای که گاه پشت میکروفون هم همان زبان را ادامه می‌دهد.
پس از ۱۳۹۳ بازار ترانه او را به نام‌های پرتقاضای پاپ وصل کرد. این ادامه را نباید فقط «میراث پاشایی» خواند؛ فهرست تیتراژ و سفارش‌ها کارنامهٔ مستقل قلم است. با این حال، شنیدن عمومی هنوز از «یکی هست» و «نگران منی» وارد می‌شود. معرفی درست هر دو لایه را با هم می‌گذارد.
شنیدن در گوشه
شنیدن کلام را از آلبوم «یکی هست» شروع کنید: قطعهٔ عنوان، «باید کاری کنی»، «بیا برگرد» و «خاطره‌ها» چهار گوشهٔ قلم امیرخانی‌اند؛ «نبض احساس» را برای حضور بحرینی جدا بگذارید. بعد «کابوس» را با صدای خودش بشنوید تا فاصلهٔ خواننده و ترانه‌سرا معلوم شود. «بی‌خوابی» و «اشتباه» دورهٔ ویدئوی ۱۳۹۲اند. «دنیا دنیا» را برای لایهٔ سوگ کنار «حرفای تو دلی» بگذارید. دوئت‌های آرمان امامی و «بگذریم» با مظفری شبکهٔ همخوانی‌اند. از تیتراژها «نگران منی» و «جاده یک‌طرفه» را به‌عنوان آثار جایزه‌گرفته با صدای پاشایی بشنوید؛ «همه‌چیز آنجاست» را برای خط لهراسبی. تک‌آهنگ‌های «جونم» و «یه ذره یواش» ادامهٔ خوانندگی اواخر دههٔ نودند. آنچه در گوشه می‌ماند پاپ محاورهٔ تهران است که از کیبورد هنرستان به کارگاه پاشایی رسید، آلبوم یکی هست را نوشت و با کابوس صدای خودش را هم ثبت کرد.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
