مهدیار آقاجانی؛ معماری صوتی رپ فارسی از جنگل آسفالت تا پاریس
زندگی و آغاز
مهدیار آقاجانی در دوم بهمن ۱۳۶۷، برابر با بیست‌ودوم ژانویه ۱۹۸۹، در تهران زاده شد. منابع انگلیسی و فارسی او را موسیقی‌دان، تهیه‌کننده و آهنگساز معرفی کرده‌اند؛ نوازنده سنتور و قانون، و آشنا با ویولن، پیانو و سینتی‌سایزر. ژانرهایی که به نام او ثبت شده‌اند هیپ‌هاپ، الکترونیک، موسیقی فیلم و هیپ‌هاپ آلترناتیو است. سال شروع فعالیت را ویکی‌پدیای فارسی ۱۳۸۳ دانسته‌اند؛ معادل حدود ۲۰۰۵ میلادی، وقتی هنوز نوجوان بود.
بندکمپ آلبوم شخصی‌اش نوشته که آموزش کلاسیک را از کودکی آغاز کرد، حدود چهارده‌سالگی به گرافیتی روی آورد، و از همان مسیر با هنرمندان تازه‌نفس هیپ‌هاپ تهران آشنا شد و پشت میز تولید نشست. این روایت با تصویر «بیت‌زن خودآموخته صرف» فرق دارد: گوش او پیش از رپ، با ساز و فرم کلاسیک تربیت شده بود. بعداً همین گوش، عود، سنتور، دف، تمبک، نی، کمانچه و قانون را وارد بافت الکترونیک و هیپ‌هاپ کرد؛ فهرستی که ویکی‌پدیای انگلیسی صریحاً به‌عنوان ابزار کار او آورده است.
تهران نیمه دهه ۱۳۸۰، میدان تولد رپ فارسی بود. مجوز رسمی برای این سبک تقریباً وجود نداشت؛ ضبط خانگی و پخش اینترنتی، مسیر اصلی بود. الجزیره از قول آقاجانی نقل کرده که سرانجام موسیقی‌ای پیدا شد که با زبان مردم، بدون رعایت قانون رسمی یا قاعده نانوشته اجتماعی، از زندگی خصوصی و عمومی بگوید؛ صدای شنیده‌نشده‌ها. او این لحظه را نخستین باری دانسته که جوان ایرانی می‌توانست به‌سادگی و عمیقاً با یک فرم موسیقایی همذات‌پنداری کند. این نقل، جایگاه او را از ابتدا پشت صحنه تعریف می‌کند: کسی که بستر صوتی آن صدا را می‌ساخت، نه لزوماً کسی که روی بیت می‌خواند.
مسیر هنری
نقطه عطف، آلبوم «جنگل آسفالت» هیچ‌کس در نهم مهر ۱۳۸۵ است. آقاجانی آهنگساز و تهیه‌کننده کل مجموعه بود. مدت حدود چهل‌ویک دقیقه، ژانر رپ فارسی، پخش زیرزمینی پس از نرسیدن مجوز ارشاد. قطعاتی چون «مقدمه»، «دیده و دل»، «اختلاف»، «قانون» و «وطن‌پرست» با تولید او ثبت شده‌اند. «جنگل آسفالت» نخستین آلبوم رپ فارسی بود که روی آی‌تیونز برای فروش نشست. نماهنگ «اختلاف» بعدها در فیلم بهمن قبادی نیز به کار رفت.
منابع نوشته‌اند که با وجود ساز ایرانی و متن ملی‌گرایانه، نامش در فهرست تهدید فرهنگی قرار گرفت. در فضای آن سال‌ها، موفقیت شنیداری رپ برای نهاد فرهنگ تهدید تلقی می‌شد، حتی وقتی تولیدکننده از سنتور و قانون استفاده می‌کرد.
در ۲۰۰۹ موسیقی متن فیلم «کسی از گربه‌های ایرانی خبر نداره» را ساخت؛ در عنوان‌بندی، نام او کنار اشکان کوشانژاد آمده است. فیلم قبادی درباره موسیقی زیرزمینی تهران است و در بخش نوعی نگاه جشنواره کن ۲۰۰۹ جایزه ویژه هیئت داوران را گرفت. موفقیت کن، بنا به منابع، بخشی از عوامل را با مقامات ایرانی درگیر کرد. آقاجانی در بیست‌سالگی خانواده را ترک کرد، ابتدا به برلین و سپس به پاریس رفت و همان‌جا ماند. بندکمپ نوشته که دعوت به نمایش فیلم در کن، لحظه خروج از تهران بود. از آن پس تولید رپ فارسی را از اروپا ادامه داد.
او عضو کلیدی تشکل ملتفت است؛ مجموعه‌ای که هیچ‌کس، قاف، فدائی و ریویل را نیز در بر می‌گیرد. ای‌پی «انجام وظیفه» در ۲۰۱۱ با تولید او برای همین حلقه آمد. در ۲۰۱۲ ای‌پی «عدل» فدائی و آلبوم «زیر و بم زیرزمین» قاف را تولید کرد. تک‌آهنگ «یه مشت سرباز» هیچ‌کس در ۲۰۰۸ نیز با او ثبت شده است. این تداوم نشان می‌دهد که خروج از ایران به معنای قطع همکاری با صحنه فارسی نبود؛ فاصله جغرافیایی، نقش تهیه‌کننده را حتی پررنگ‌تر کرد.
The Quietus نوشته که او پس از آموزش کلاسیک در شانزده‌سالگی وارد هیپ‌هاپ شد، در ۲۰۰۹ در فهرست سیاه وزارت فرهنگ قرار گرفت، و بعداً با نهادهایی چون مرکز پمپیدو در پاریس و تئاتر ملی سوئد کار کرد. خود آقاجانی گفته که بخش‌هایی از ضبط را از ایران با خود برد، بخش‌هایی در سفر اروپایی افزود، و شکل نهایی را در سال منتهی به انتشار جمع کرد. مضمون را افراط‌گرایی و حرص قدرت دانسته و عنوان آلبوم را به این پرسش واگذار کرده که چه چیز «ضبط» یا «ربوده» شده است.
مصاحبه آی‌دی در ۲۰۱۸ جزئیات بیشتری از روش کار می‌دهد: آلبوم بیش از ده سال، در وقت آزاد، میان تهران و پاریس و حتی در قطار جنوب فرانسه ساخته شد. صدا برای او «سازی گران‌بها» است؛ در «Twist the Facts» از سمپل صدای ریویل و قطعات قدیمی فارسی استفاده کرد، تا حد تحریف کامل. گفته است تهیه‌کننده است نه هنرمند صحنه‌ای، و راحت‌ترین جایگاهش تولید برای دیگران است. در همان گفت‌وگو از ادامه کار روی آلبوم دوم هیچ‌کس سخن گفت؛ آن آلبوم دو سال بعد با نام «مجاز» منتشر شد.
سبک و صدا
امضای آقاجانی، امتناع از کپی بیت آمریکایی است. به‌جای لوپ ساده درام و سمپل جَز، ساز ایرانی را وارد گرید هیپ‌هاپ می‌کند؛ اما نه به‌صورت تزئین «شرق‌شناسانه». قطعه باید همچنان برای رپ فارسی فضا داشته باشد: فرکانس پایین برای کلام، و لایه‌های میانی برای نی و سنتور و قانون. ویکی‌پدیا او را گاه «بهترین بیت‌زن رپ فارسی» خوانده؛ این برچسب ارزش‌داورانه است، اما از اجماع صحنه بر نقش معیارساز «جنگل آسفالت» خبر می‌دهد.
در «مجاز» هیچ‌کس، ویکی‌پدیا فضا را تاریک، چندلایه و پر از جزئیات صوتی توصیف کرده است. ضبط در استودیوی Lonesome Dogs از ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۹ طول کشید. حکمت و حسن نیز در چند قطعه هم‌تهیه‌کننده‌اند، اما نظارت کلی با آقاجانی است. سمپل نامتعارف و صدای محیطی، ادامه همان منطق «جنگل آسفالت» است در مقیاسی تیره‌تر و بالغ‌تر.
«Seized» از این منطق یک گام دور می‌شود. آی‌دی آن را دوری از تولید هیپ‌هاپ سفارشی دانسته: چون مخاطب تجاری فارسی هدف نبود، فرم آزاد شد. انرژی خشن، آواز تحریف‌شده، و ساختاری که مدام مسیر عوض می‌کند. بندکمپ از کلاژ صوتی که خط میان منبع آکوستیک و دیجیتال را محو می‌کند نوشته است. ریتم هنوز از هیپ‌هاپ و موسیقی خاورمیانه تغذیه می‌کند، اما قطعه دیگر بستری برای ورس رپ نیست؛ خود اثر است.
تجربه شنیدن بلند در سالن اروپایی، به گفته خودش، تصور موسیقی را عوض کرد. در ایران موسیقی را عمدتاً روی مانیتور استودیو، خودرو و هدفون شنیده بود. پاریس، با سیستم صوتی قوی و فرهنگ الکترونیک زنده، لایه جدیدی به تولید افزود.
آثار و همکاری‌ها
کاتالوگ تولید او حول چند خواننده اصلی می‌چرخد. با هیچ‌کس: «جنگل آسفالت»، «یه مشت سرباز»، «انجام وظیفه»، «Young N Foolish» با حضور Kool G Rap، و «مجاز» در ۱۱ فروردین ۱۳۹۹. «مجاز» شانزده قطعه دارد و آقاجانی در تقریباً همه به‌عنوان تهیه‌کننده آمده است. با فدائی: از «عدل» تا آلبوم «حق» در مهر ۱۴۰۱ و مجموعه‌ای از تک‌آهنگ‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵. با قاف و شاپور نیز تولید مستمر ثبت شده است. با بهرام نورایی آلبوم «اشتباه خوب» در فهرست فارسی آمده است.
موسیقی فیلم، ستون دوم است. علاوه بر فیلم قبادی، منابع از «Rosewater» و «Desert Dancer» در ۲۰۱۴، فیلم کوتاه «The Official Prince of Persia» در ۲۰۰۸، و مستندهایی چون Cultures of Resistance، Chroniques d'un Iran Interdit، K2 and the Invisible Footmen، Cast from the Storm و Burkinabè Rising نام برده‌اند. تئاتر «لو پلونژون» با تهیه‌کنندگی مرکز پمپیدو نیز در ویکی‌پدیای فارسی آمده است. بندکمپ از همکاری با آرته و فیلم‌سازان ایرانی، فرانسوی، بریتانیایی و آمریکایی نوشته است. این فهرست او را از «بیت‌زن رپ» به آهنگساز پروژه‌ای بین‌المللی گسترش می‌دهد.
Money Money بعداً در آلبوم هم نشست. این قطعات، آزمایشگاه الکترونیک او بودند پیش از آن‌که مجموعه کامل منتشر شود.
الجزیره در ۲۰۱۴، همزمان با محبوبیت رپ در ایران، او را تهیه‌کننده و آهنگسازی معرفی کرد که پس از تولید برای هیچ‌کس و ساخت موسیقی فیلم خارجی، در داخل کشور با دشواری مواجه شد و بیرون ماند. این گزارش، نقش او را در روایت جهانی رپ فارسی تثبیت می‌کند: نه فقط همکار هیچ‌کس، بلکه یکی از معماران صوتی ژانر.
جایگاه
در تاریخ رپ فارسی، کمتر تهیه‌کننده‌ای را می‌توان نشان داد که یک آلبوم آغازین، استاندارد شنیداری یک دهه را عوض کرده باشد. «جنگل آسفالت» چنین وضعی دارد. پیش از آن، بسیاری از بیت‌های فارسی تقلید مستقیم از هیپ‌هاپ آمریکایی بودند. پس از آن، استفاده از ساز ایرانی در رپ به یک امکان جدی بدل شد، حتی نزد کسانی که با آقاجانی کار نکردند. «مجاز» این مسیر را پس از وقفه‌ای طولانی به بلوغ رساند.
خروج اجباری به پاریس، دو نتیجه همزمان داشت. از یک سو، صحنه تهران تهیه‌کننده مقیم از دست داد. از سوی دیگر، او به استودیو، نهاد هنری و سینمای بین‌المللی دسترسی یافت که در تهران غیرممکن بود. «Seized» محصول همین دوگانگی است: ماده‌ای که از ایران آمده و فرمی که در اروپا کامل شده است. خود او تأکید کرده که می‌خواهد تهیه‌کننده بماند.
جایگاه امروز او، پشت صحنه است نه روی پوستر کنسرت. شنونده فارسی غالباً نام هیچ‌کس یا فدائی را می‌بیند و لایه صوتی را بدیهی می‌گیرد. شناخت آقاجانی یعنی شنیدن همان آثار با گوش معطوف به بیت، فضای فرکانسی و جای ساز ایرانی. در کاتالوگ گوشه که نقش او آهنگساز است، این گوش ضروری است.
شنیدن در گوشه
مسیر شنیدن را بهتر است تاریخی بچینید. «جنگل آسفالت» را کامل بشنوید، نه فقط قطعات مشهور؛ مقدمه و «قانون» منطق تولید را بهتر از یک تک‌آهنگ جدا نشان می‌دهند. سپس «انجام وظیفه» و کارهای قاف و فدائی در اوایل دهه ۱۳۹۰ را بگذارید تا ببینید امضا چگونه میان چند صدا تقسیم می‌شود.
«مجاز» را به‌عنوان بازگشت بلندمدت به هیچ‌کس بشنوید؛ تاریکی بافت، نتیجه سال‌ها فاصله و وسواس تولید است. «حق» فدائی لایه دیگری از همین همکاری متأخر است. برای شناخت خود آقاجانی به‌عنوان هنرمند، «Seized» ضروری است: اینجا بیت در خدمت ورس نیست، و تجربه الکترونیک پاریس آشکار می‌شود. موسیقی فیلم قبادی را اگر در دسترس دارید، کنار این مجموعه بگذارید تا ببینید او برای تصویر چگونه فضا می‌سازد.
گوشه برای این کاتالوگ مناسب است چون آثار او جزئیات لایه‌ای دارند و در پخش تصادفی با موبایل، سنتور و نویز و درام ممکن است در هم فشرده شوند. شنیدن با هدفون، جای ساز ایرانی و معماری بیت را جدا می‌کند. مسیر او از نوجوانی تهران تا استودیوی پاریس، در همین توالی از جنگل آسفالت تا Seized خوانده می‌شود.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
