قاسم افشار؛ صدای آغاز پاپ رسمی پس از انقلاب
دو نام مشابه و یک صدای پاپ
قاسم افشار بوذرجمهری، زاده ۱۳۴۴، خواننده موسیقی پاپ ایرانی است و نباید او را با قاسم افشار گوینده پیشکسوت اخبار صدا و سیما که سال‌ها بعد درگذشت یکی دانست. رسانه‌هایی چون جام‌جم هر دو نام را در بایگانی خود دارند و تفکیک برای پژوهشگر ضروری است. دانشنامه فارسی خواننده را با تک‌آهنگ وقف پرنده‌ها در میانه دهه هفتاد معرفی می‌کند؛ اثری که او را در شمار نخستین خوانندگان پاپ پس از انقلاب ۱۳۵۷ جای داد. سال‌های فعالیت از ۱۳۷۶ تاکنون ثبت شده است.
زادگاه در دانشنامه تهران، خیابان مولوی است. در نوجوانی به موسیقی و خوانندگی علاقه‌مند شد و از بیست‌سالگی خواندن و نواختن را جدی گرفت. در گفت‌وگوی جوان آنلاین در آبان ۱۴۰۲ سن خود را پنجاه‌ونه سال اعلام کرد که با تولد ۱۳۴۴ سازگار است. بیتوته او را متأهل و هنرمندی وسواسی در انتخاب کار توصیف کرده که با وجود شهرت، بی‌ادعا معرفی شده است. در همان گفت‌وگوی ۱۴۰۲ از پسری بیست‌ویک‌ساله به نام فرنود سخن گفت که پیانو می‌نوازد و قرار بود نخستین قطعه‌اش را همان سال منتشر کند؛ خود افشار نیز پیانو می‌نوازد.
ورود رسمی به خوانندگی از مسیر مرکز موسیقی صدا و سیما بود. در ۱۳۷۶ به این مرکز، زیر مدیریت علی معلم دامغانی و قائم‌مقامی فریدون شهبازیان، مراجعه کرد و در آزمون خوانندگی پذیرفته شد. روایت خودش در جوان آنلاین لایه شخصی‌تری دارد: از ۱۳۶۴ می‌خواند، نزد بابک بیات تست صدا داد و یازده ماه منتظر جواب ماند؛ گفتند خوب است اما آهنگی ندادند تا وقف پرنده‌ها رسید. محمدعلی شیرازی از واحد موسیقی صدا و سیما تماس گرفت، کار را با آهنگسازی اکبر آزاد و تنظیم بهروز صفاریان شنید و در ۱۳۷۶ نخستین اثر رسمی را ضبط کرد. همان روز ضبط، شورا تأیید کرد و قطعه پخش شد. افشار تعریف کرده در میوه‌فروشی سرچشمه صدای خود را از رادیو شنید و همان شب حدود یازده بار از تلویزیون پخش شد. بعدها این اثر را در فهرست‌های «صد قطعه برتر پس از انقلاب» دیده است؛ دانشنامه به معرفی صد قطعه هیت چهار دهه اخیر در موسیقی ما ارجاع می‌دهد.
آلبوم‌ها و همکاران استودیو
دانشنامه فهرست آلبوم‌ها را چنین می‌آورد: فصل آشنایی ۱۳۷۷ مشترک، نازنین ۱۳۷۸ مشترک، خواب گریه‌ها ۱۳۷۸، قرمزته ۱۳۷۹، بغض ۱۳۷۹ مشترک به یاد واروژان، امیر ۱۳۸۰ مشترک، کویر ۱۳۸۰ مشترک، رنگاهنگ یا رنگارنگ ۱۳۸۰ مشترک، گلایه ۱۳۸۰ مشترک، ستارگان ۱۳۸۰ مشترک، برای خاطر تو ۱۳۸۱، بازیگر ۱۳۸۳. رسانه آهنگ چهار آلبوم مستقل خواب گریه‌ها، قرمزته، برای خاطر تو و بازیگر را حاصل حدود بیست‌وسه سال فعالیت دانسته و از آلبوم در دست انتشار سکوت خویش نام برده است. پلی‌موزیک بازیگر، رنگارنگ، بغض، قرمزته و خواب گریه‌ها را نمایش می‌دهد. بیتوته بغض، خواب گریه‌ها، برای خاطر تو، بازیگر، رنگارنگ و سکوت خیس را فهرست کرده است. اختلاف نام سکوت خویش و سکوت خیس، و نیز شمار آلبوم‌های مشترک، نشان می‌دهد کاتالوگ او میان اثر مستقل و حضور در مجموعه‌های چندخواننده پراکنده است.
در گفت‌وگوی بیتوته، همکاری خواب گریه‌ها را با اکبر آزاد هم در شعر و هم در ملودی دانسته و تنظیم را به آندره آرزومانیان نسبت داده است. جوان آنلاین عنوان آلبوم را خواب خیس گریه‌ها هم آورده و فروش کاست را بالای پانصد تا ششصد هزار نسخه گفته است. قرارداد پنج‌ساله با شرکت پیغام سحر به روایت او سودی از فروش به خواننده نمی‌رساند. در آلبوم‌های بعد با پدرام کشتکار، محمدرضا چراغعلی و عباس لطیفی کار کرد و در بازیگر بیشتر تنظیم‌ها از چراغعلی بود. دانشنامه برای بغض سه قطعه با صدای او ثبت کرده: راز، خواب مریم و آخرین فرصت، هر سه با شعر افشین سرفراز و آهنگ و تنظیم داریوش تقی‌پور.
بازیگر در دانشنامه خرد آلبوم، هشت قطعه دارد: هم‌قسم، غریبی، دل‌نگرون، اسیر، معبد شرقی، فریاد، شب شیشه‌ای و بازیگر. قرمزته در ۱۳۷۸ به روایت خود افشار آلبومی با جلد قرمز و قطعه‌ای هم‌نام برای فضای هواداری پرسپولیس بود. سال‌ها بعد در دوره محمد رویانیان در باشگاه پرسپولیس قطعه‌ای سفارشی خواند بدون قرارداد مکتوب؛ هزینه وعده‌شده پرداخت نشد و اثر پخش نشد. این روایت یک‌طرفه مصاحبه است و پاسخ باشگاه در منبع دیده‌شده نیامده است.
تک‌آهنگ‌های متأخر در دانشنامه با شاعرانی چون بابک صحرایی و آهنگسازانی چون ناصر چشم‌آذر، امین قباد، تورج شعبانخانی و امیرعباس حسن‌زاده ثبت شده‌اند: بغض خاک، ترنج، نگو نمیشه، قهوه با تو، افتخار، واسه بار آخر و خدانگهدار. رسانه آهنگ تک‌آهنگ‌هایی چون نقاش، آرامش، پرستار، عزیزم، آبادی ویرون، ماه‌پیشونی، باید ببخشمت و بهار خانوم را تا اواخر دهه نود و اوایل ۱۴۰۰ فهرست کرده و در مهر ۱۴۰۲ قطعه خاطره‌سازها را با حمید غلامعلی، مهدی مقدم و چنگیز حبیبیان، آهنگ و تنظیم محمدرضا چراغعلی، ثبت کرده است. افشار در جوان آنلاین مجموع قطعات خوانده‌شده را حدود صد و چهل دانسته و گفته حدود ده درصد را دوست ندارد چون سفارشی بوده؛ اگر به گذشته برگردد حدود دوازده قطعه را نمی‌خواند.
تیتراژ سینما و تلویزیون
بخشی از شهرت او به تیتراژ فیلم و مجموعه تلویزیونی گره خورده است. دانشنامه این موارد را آورده است: فردا دیر است با آهنگسازی داریوش تقی‌پور در ۱۳۷۷ و شعر محمد آزرم؛ فقط به خاطر تو با محمدمهدی گورنگی و افشین یداللهی در ۱۳۸۲؛ تب سرد با پیروز ارجمند و یداللهی در ۱۳۸۳؛ کمکم کن دوباره با گورنگی و یداللهی در ۱۳۸۳؛ عروس فراری با سعید شهرام و حسن انصاریان در ۱۳۸۳؛ به خاطر من با گورنگی و اصغر واحدی حسینی‌نژاد در ۱۳۸۵؛ خسته‌دلان با ناصر چشم‌آذر و سیروس الوند در ۱۳۸۸. جوان آنلاین تیتراژ فردا دیر است حسن فتحی را از کارهای بسیارشنیده‌شده دانسته و از قطعه‌ای با موضوع خلیج فارس در ۱۳۸۰ نیز یاد کرده که به گفته خودش پیش از اوج‌گیری حساسیت‌های نام خلیج، از روی علاقه شخصی خوانده شد.
این تیتراژها او را در خانه‌هایی نگه داشت که لزوماً کاست پاپ نمی‌خریدند. در دهه هفتاد و هشتاد، پخش صدا و سیما همچنان مسیر اصلی شنیدن پاپ مجاز بود و خواننده‌ای که از آزمون مرکز موسیقی آمده بود، طبیعی بود که بخشی از کارنامه‌اش به تصویر تلویزیونی گره بخورد. بیتوته از فعالیت مستمر در صدا و سیما در کنار نشر آلبوم به‌عنوان دلیل ماندگاری نسبت به بسیاری از هم‌نسلان یاد کرده است. خود افشار آثار اولیه بعضی خوانندگان آن دوره را بیشتر سرود دانسته تا پاپ، و ماندگاری را نتیجه انتخاب شعر خوب و حفظ فضای صدا پس از سال ۱۳۸۶ دانسته؛ سالی که آن را «سال سبز» نامیده و گفته با دوستان موسیقی مورد نیاز مردم را عرضه کردند.
صحنه، محدودیت و بازگشت تالار وحدت
افشار خود و هم‌نسلانش را جاده‌صاف‌کن پاپ پس از انقلاب می‌داند. در جوان آنلاین گفت همه سختی را آنان کشیدند و بعد بی‌مهری دیدند. پوشش روی صحنه حساس بود، یقه باید بسته می‌ماند، و اگر مردم دست می‌زدند کاغذهایی به دستشان می‌دادند که بگویند دست نزنند. حدود هشتاد درصد اجراها ارگانی و رایگان بود و تنها حدود بیست درصد بلیت‌فروشی. سالن‌های تهران در آغاز کار برج میلاد نداشت؛ تالار فرهنگ کنار تالار وحدت، نمایشگاه میلاد و فضای باز کاخ سعدآباد مکان‌های اصلی بودند. قیمت بلیت اواخر دهه هشتاد حدود پنج هزار تومان و دستمزد نوازنده درجه‌یک حدود شصت هزار تومان برای هر اجرا بود. گروه شش‌نفره او حدود چهارصد هزار تومان هزینه نوازنده داشت و دستمزد خودش با ارکستر حدود یک میلیون و دویست تا یک میلیون و پانصد هزار تومان.
دو لغو اجرا در حافظه‌اش مانده است: ساری در سالن شهید رسول حسینی با ظرفیت حدود پنج هزار نفر که شب دوم به‌خاطر اخلال امنیتی ناتمام ماند، و کاخ سعدآباد حدود ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۳ که به گفته او حدود سیصد موتورسوار آمدند با وجود مجوز اماکن. این روایت‌ها از مصاحبه است و پرونده رسمی جداگانه در منابع این مقاله دیده نشد، اما با تصویر کلی دشواری برگزاری پاپ در آن سال‌ها سازگار است.
در سال‌های دور از بازار آلبوم، برنامه‌های ارگانی در تهران و شهرستان به‌صورت پلی‌بک ادامه داشت؛ در حالی که خودش را خواننده توانای اجرای زنده می‌دانست. وقتی پیروز ارجمند مدیرکل دفتر موسیقی بود، تالار وحدت را وعده داد و مجوز صادر کرد؛ با استعفای ارجمند سالن واگذار نشد و پاسخی هم نگرفت. در پاییز ۱۴۰۲ با حمایت محمد الهیاری، کنسرت خاطره‌سازها را با مهدی مقدم، چنگیز حبیبیان و حمید غلامعلی در تالار وحدت برگزار کرد. بلیت از حدود صد و هفتاد تا پانصد هزار تومان بود. گفت کنار نرفت؛ کنارش گذاشتند. خوانندگی را بی‌سن دانست و به تام جونز مثال زد. اگر به گذشته برگردد با حاشیه‌هایی که دید شاید مسیر دیگری، حتی رستوران‌داری به‌خاطر علاقه به آشپزی، انتخاب می‌کرد اما دیوانه خواندن است و هنوز می‌تواند بخواند.
بیتوته از نگاه او به بازار غیرمجاز، ضعف تبلیغات و ضرر شرکت‌ها و خوانندگان نوشته است. رابطه با موسیقی سنتی را علاقه شنیداری دانسته، صدای علیرضا افتخاری را ستوده و خود را خواننده سنتی ندانسته است. تلفیق گاه‌به‌گاه پاپ و سنتی را نسبتاً موفق ارزیابی کرده و آینده پاپ را در صورت ادامه روند موجود رو به سقوط دیده است. رفتن از ایران را فرصتی ازدست‌رفته دانسته اما از ماندن راضی است.
جایگاه تاریخی در پاپ پس از انقلاب
کارنامه قاسم افشار در نقطه اتصال ممنوعیت پاپ پس از انقلاب و شکل‌گیری دوباره آن در نیمه دوم دهه هفتاد قرار دارد. آزمون مرکز موسیقی، تأیید سریع وقف پرنده‌ها و پخش گسترده رادیو و تلویزیون، الگویی است که نسل بعدی کمتر تجربه کرد؛ نسلی که بیشتر از اینترنت و کنسرت بلیت‌فروشی آمد. او در مصاحبه هنرآنلاین که دانشنامه به آن ارجاع داده، همین نقش نوک پیکان را تکرار کرده است. جام‌جم نیز گفت‌وگویی با علی‌اکبر عبدالعلی‌زاده درباره فراز و فرود پاپ معاصر و زندگی حرفه‌ای او منتشر کرده است.
آلبوم‌های مستقل او پرشمار نیستند و بخش مهمی از شنیده‌شدن از تیتراژ و تک‌آهنگ و مجموعه‌های مشترک آمده است. این ساختار کارنامه، هم محدودیت تولید آلبوم در آن سال‌ها را نشان می‌دهد و هم وابستگی به سفارش تصویر و نهاد پخش. فروش بالای کاست خواب گریه‌ها اگر رقم مصاحبه را بپذیریم، در دوره‌ای رخ داد که قرارداد خواننده را از سود فروش جدا می‌کرد. فاصله میان شهرت رادیویی و امنیت اقتصادی، و سپس کنارگذاشته‌شدن تدریجی در دهه هشتاد به روایت خودش، سرنوشت مشترک بخشی از همان نسل آغازگر است.
بازگشت ۱۴۰۲ در تالار وحدت با سه هم‌نسل، تلاش برای تبدیل نوستالژی به اجرای زنده گروهی بود. افشار گفت ترکیب چهارنفره حفظ می‌شود و شهرستان‌ها در برنامه است و خودش کنسرت مستقل تهران می‌خواهد. مخاطب را به دهه شصت محدود ندانست و به حضور دهه‌های هفتاد و هشتاد و حتی نود در سالن اشاره کرد. در اقتصاد کنسرت امروز، فاصله بلیت پنج‌هزارتومانی با بلیت‌های چندصدهزارتومانی را بیش از صد برابر دانست و آرزو کرد اگر اسپانسر فرهنگی باشد، قیمت طوری باشد که وسع محدود هم به سالن برسد.
برای گوشه، اهمیت او در درخشش تکنیکی نسل بعد نیست؛ در این است که وقتی پاپ مجاز دوباره به آنتن برگشت، یکی از صداهایی بود که با شعری از محمدعلی شیرازی و تنظیمی از بهروز صفاریان به خانه‌ها رسید، آلبوم و تیتراژ ساخت، سختی صحنه دهه هفتاد و هشتاد را تحمل کرد و پس از سال‌ها حاشیه، با هم‌نسلان به تالار وحدت بازگشت. این مسیر را منابع دانشنامه‌ای و مصاحبه‌های متأخر او با جزئیات قابل راستی‌آزمایی ثبت کرده‌اند؛ جدا از گوینده هم‌نام، و جدا از اغراق‌های رایج زندگی‌نامه‌های زرد.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
