دیوید بتسامو؛ صدای تنظیم‌گر نسل نود بلک کتس
کدام داوید؟
نام «David» در فهرست خوانندگان پاپ فارسی چند راه اشتباه باز می‌کند. کریگ دیوید خوانندهٔ بریتانیایی است، دامیانو داوید خوانندهٔ مانسکین ایتالیاست، و دیوید آنتونی برک با نام هنری D4vd خوانندهٔ آمریکایی است. هیچ‌کدام به کاتالوگ پاپ ایرانی مربوط نیستند. داوود بهبودی خواننده و گیتاریست شناخته‌شدهٔ لس‌آنجلس معمولاً با نام کامل داوود بهبودی فهرست می‌شود، نه با تک‌نام انگلیسی David. داوود توکلی نیز در چند سایت دانلود ایرانی با سه تک‌آهنگ «عاشقم بمون»، «مجرم عاشق» و «یلدا» دیده می‌شود، اما همان صفحات تصریح کرده‌اند که بیوگرافی ثبت‌نشده دارد و نمی‌توان بر اساس آن کارنامهٔ بلندی ساخت.
آنچه با نام کاتالوگ «David» و نقش خواننده در پاپ فارسی مستند است، دیوید بتسامو است؛ هنرمندی که در منابع انگلیسی Black Cats تقریباً همیشه با نام کوچک David کنار پیروز آمده و در منابع فارسی با نام کامل دیوید بتسامو در ستون تنظیم، آهنگسازی و گاه خوانندگی ثبت شده است. ویکی‌پدیای انگلیسی اعضای پیشین بلک کتس را در دورهٔ ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۹ «Pyruz & David» نوشته است. رادیو جوان در ژوئیهٔ ۲۰۱۳ تور بازگشت را با سه نام شهبال شب‌پره، پیروز و David Betsamo اعلام کرد و نوشت این سه با نزدیک به یک دهه آلبوم، ویدئو و کنسرت در صحنهٔ پاپ فارسی اثر گذاشتند. این همان کسی است که مقالهٔ حاضر بررسی می‌کند.
جزئیات تولد، محل رشد و زندگی شخصی بتسامو در دانشنامه‌ها و گفتگوهای معتبرِ در دسترس ثبت نشده است. آنچه هست، اعتبارنامه‌های استودیویی است. بر اساس همین اعتبارنامه‌ها می‌توان کارنامه را نوشت، بدون آن‌که جای خالی زندگی‌نامه را با حدس پر کرد.
بلک کتس: پول، تب، افسون
پس از انقلاب، شهبال شب‌پره بلک کتس را در لس‌آنجلس بازسازی کرد. نخستین آلبوم استودیویی این دوره «پول» در ۱۹۹۲ از ترانه رکوردز است. ویکی‌پدیای انگلیسی خوانندگی را به پیروز و دیوید نسبت داده است. ویکی‌پدیای فارسی آلبوم را با معرفی و خوانندگی پیروز فهرست کرده و در جدول قطعات، تنظیم «گلدونه»، «بیا بیا» و «پول» را به دیوید بتسامو و تنظیم «خوشگله» را به پیروز و دیوید داده است. در «بیا بیا» آهنگسازی مشترک پیروز و دیوید ثبت شده است. این جدول تصویر دقیقی از تقسیم کار می‌دهد: پیروز خط آواز و بخش بزرگی از ترانه را می‌سازد، دیوید بستر صوتی را می‌چیند و در چند قطعه در ملودی هم شریک است.
آلبوم «تب» در منابع فارسی با سال ۱۳۷۳ و در آل‌میوزیک با انتشار ژوئیهٔ ۱۹۹۶ روی کلتکس و ضبط در استودیوی راسک هالیوود آمده است. اعتبارنامهٔ آل‌میوزیک برای دیوید بتسامو چهار نقش نوشته است: کیبورد، تهیه‌کننده، برنامه‌ریزی صدا، وکال. کنار او تیم مالون و ریچ ولتراپ مهندس صدا، مهرداد پاکروان تهیه‌کنندهٔ اجرایی، شهیاد زند بیس و وکال، و رامین زوکا درامز هستند. خود بلک کتس نیز به‌عنوان هنرمند اصلی و تهیه‌کننده ثبت شده است. این سند از مهم‌ترین اسناد موجود دربارهٔ نقش دیوید است، چون او را از تنظیم‌کنندهٔ پشت صحنه به یکی از صداها و تهیه‌کنندگان آلبوم تبدیل می‌کند. جدول فارسی تب تنظیم «سر به هوا» را به شهبال و دیوید، «برای همیشه» و «تب» و «من و دل» و «رنگ و رینگ» را به دیوید، و «می‌میرم برات» را به دیوید و پیروز داده است.
«افسون گربه‌های سیاه» در ۱۹۹۶ باز با همان ترکیب خوانندگی در منبع انگلیسی منتشر شد. در جدول فارسی، تنظیم جینی، عروسک، گل بوسه و بخش بزرگی از قطعات به دیوید یا به دیوید و پیروز یا دیوید و شهبال رسیده است. رادیو جوان آلبوم تب را مجموعه‌ای دانسته که تولیدش سال‌ها بر پاپ فارسی اثر گذاشت. اگر این ارزیابی را جدی بگیریم، سهم دیوید دقیقاً در همان لایهٔ تولید است: کیبورد، برنامه‌ریزی صدا، و تنظیم‌هایی که ریتم شش‌وهشت فارسی را به بافت کلابی لس‌آنجلس وصل می‌کردند.
پیروز پاینده‌آزاد، زادهٔ ۱۶ فروردین ۱۳۴۱ در تهران، از ۱۹۸۷ به گروه پیوست و در ۱۹۹۸ جدا شد. همزیستی این دو نام در یک دهه، صدای بلک کتس نود را ساخت. منابع فارسی اغلب روی جلد را با نام پیروز می‌شناسند؛ منابع انگلیسی و اعتبارنامهٔ آل‌میوزیک دیوید را هم در جایگاه وکال می‌گذارند. هر دو را باید با هم خواند. جدا کردن دیوید به‌عنوان «فقط تنظیم‌کننده» با سند تب سازگار نیست؛ فروکاستن او به خوانندهٔ تنها هم با جدول‌های فارسی که ستون تنظیم را پر از نام او کرده‌اند سازگار نیست. او در این دوره هم‌زمان صدا، کیبورد و معمار پروداکشن بود.
پس از جدایی پیروز: سیندرلا، پاپ فادر، تور ۲۰۱۳
خروج پیروز در پایان دههٔ نود به معنای خروج دیوید از مدار بلک کتس نبود. آلبوم «سیندرلا» در ۱۹۹۹ نخستین کار کامران و هومن است، اما تنظیم قطعات شهبال شب‌پره در این آلبوم با دیوید بتسامو ثبت شده است: سیندرلا، آفتاب، چشم‌به‌راه، حرم‌سرا و دوست‌داشتنی. دانشنامهٔ آلبوم نوشته همهٔ آهنگ‌های شهبال با تنظیم دیوید در استودیوی dask میکس و مستر شده‌اند، در حالی که کارهای رامین زمانی در سونیک دیزاین ونکوور ضبط و در راسک لس‌آنجلس مستر شده‌اند. این تفکیک استودیویی نشان می‌دهد دیوید حتی وقتی خوانندهٔ روی جلد عوض شده، یکی از دو اتاق فرمان تولید باقی مانده است.
در «پاپ فادر» ۲۰۰۳ نیز نام او در تنظیم قطعاتی چون آهنگ من، راندوو، آتیش و مامانیه آمده است. یعنی از پول ۱۹۹۲ تا پاپ فادر ۲۰۰۳، حدود یک دهه، امضای تنظیم دیوید روی برند بلک کتس نشسته است؛ طولانی‌تر از حضور هر خوانندهٔ واحد، به‌جز خود شهبال.
رادیو جوان در هفتم ژوئیهٔ ۲۰۱۳ نوشت بلک کتس نسل نود برای مجموعه‌ای از کنسرت‌ها و توری به‌قول اعلام «برای آخرین بار» بازمی‌گردد. متن صریحاً شهبال، پیروز و دیوید بتسامو را پیشگامانی خوانده که با آلبوم پول به‌عنوان موفقیت فوری و با تب به‌عنوان آلبومی پر از قطعهٔ ماندگار، تولید پاپ فارسی را سال‌ها تحت تأثیر گذاشتند. تور برای ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ اعلام شد. بلاگ بیا تو نیز همین بازگشت را «تور نهایی» نسل نود نامید. این اخبار، بیش از یک پوستر نوستالژی، تأیید می‌کنند که مخاطب دیاسپورا دیوید را جزئی از همان سه‌گانهٔ شنیداری می‌دانست، نه نامی فرعی در دفترچهٔ آلبوم.
تنظیم برای دیگران: سعید محمدی و منصور
کارنامهٔ دیوید بیرون از بلک کتس، در همان جغرافیای تهرانجلس ادامه یافت. ویکی‌پدیای سعید محمدی نوشته است دو سال پس از آلبوم «چراغ جادو»، محمدی با همکاری و تهیه‌کنندگی خلاق دیوید بتسامو آلبوم «آفتاب مهتاب» را ساخت. موفقیت این آلبوم با قطعاتی ریتمیک و کلابی سعید را به‌عنوان خواننده، آهنگساز و ترانه‌سرا تثبیت کرد. در جدول همان آلبوم، تنظیم گل باغ، رگا رگا، لو لو چه چه، بگو دوستت دارم و دختر تنها با نام دیوید آمده است. در آلبوم «چشم به راه» تنظیم چشم به راه، السون و ولسون، چشم چشم دو ابرو و یادگار نیز با اوست. آلبوم «آسمون آبی» تقریباً یکدست با تنظیم دیوید ثبت شده: آسمون آبی، پونه، زلیخا، اما نمی‌شه، باغ عشق، ماه من، تلفن و پستچی. این حجم کار او را از همکار موردی به شریک استودیویی چندآلبومی سعید محمدی تبدیل می‌کند.
در کارنامهٔ منصور جعفری ممقانی، تنظیم «سکوت شکسته» با آهنگسازی سعید محمدی، «جشن ستاره‌ها» با آهنگسازی حسن شماعی‌زاده، «آغوش تو» با آهنگسازی مهرداد آسمانی، و «فقط به خاطر تو» به‌صورت مشترک با فرهاد مرفه به دیوید نسبت داده شده است. این نام‌ها شبکهٔ تولید لس‌آنجلس در دههٔ هفتاد و هشتاد خورشیدی را نشان می‌دهند: شماعی‌زاده، محمدی، منصور، فرهاد مرفه، و بتسامو در یک مدار. دیوید اینجا کمتر چهرهٔ روی صحنه است و بیشتر کسی است که بافت کلابی و کیبورد را برای صدای دیگران می‌سازد؛ همان مهارتی که در بلک کتس آزموده بود.
نباید از این همکاری‌ها نتیجه گرفت که او فقط تنظیم‌کننده بوده است. اعتبارنامهٔ تب وکال را هم ثبت کرده و منبع انگلیسی آلبوم‌های نود را با دو خواننده معرفی کرده است. درست‌تر این است که بگوییم در زیست‌بوم پاپ تهرانجلس، مرز خواننده و پرودیوسر برای او مخدوش بود: گاهی پشت میکروفون گروه، گاهی پشت میز تنظیم همان گروه، و گاهی پشت میز آلبوم خواننده‌ای دیگر.
سبک، صدا و جایگاه
آنچه از اسناد شنیده می‌شود، نه یک تیمبر آوازی جداگانه با آلبوم سولو مستند، بلکه یک امضای تولیدی است. کیبورد و برنامه‌ریزی صدا در تب، تنظیم‌های شش‌وهشتِ رقصی در پول و افسون، و تداوم همان زبان در سیندرلا، همان امضا هستند. رادیو جوان تولید تب را اثرگذار بر سال‌های بعد دانسته است. اگر پاپ فارسی خارج از کشور در دههٔ نود به سمت کلاب، ویدئو و ریتم تند رفت، بخشی از آن مسیر از همین میز تنظیم گذشت.
جایگاه دیوید در تاریخ پاپ فارسی از جنس ستاره‌های روی جلد نیست. نام کوچک انگلیسی‌اش روی پوسترها کنار پیروز می‌آمد و در دفترچه‌های فارسی بیشتر در ستون تنظیم دیده می‌شد. همین دوگانگی باعث شده کاتالوگ‌ها او را گاه فقط «David» بنامند. شنوندهٔ فارسی‌زبان که آلبوم پول را با صدای پیروز به خاطر می‌سپارد، در واقع دارد لایه‌ای را هم می‌شنود که اعتبارنامه‌ها به بتسامو داده‌اند: خط کیبورد، برنامه‌ریزی ریتم، و در سند آل‌میوزیک حتی خودِ وکال.
تور ۲۰۱۳ این لایه‌ها را دوباره روی صحنه کنار هم گذاشت. پس از آن، منابع عمومیِ در دسترس آلبوم سولو یا گفتگوی بلند زندگی‌نامه‌ای از او به دست نمی‌دهند. این غیبت را نباید با بی‌اهمیتی اشتباه گرفت. در صنعتی که خواننده عوض می‌شود و تهیه‌کننده می‌ماند، دیوید بتسامو نمونهٔ کسی است که هم خواند و هم، طولانی‌تر از دورهٔ خوانندگی‌اش، صدای یک نسل از بلک کتس و چند آلبوم مهم تهرانجلس را تنظیم کرد. برای کاتالوگ امروز، نام David در نقش خواننده به همین کارنامه ارجاع می‌دهد: داوید بلک کتس، نه خوانندگان هم‌نامِ بیرون از پاپ ایرانی.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
