مجید کیانی؛ سنتور، ردیف میرزاعبدالله و پژوهش موسیقی دستگاهی
شناسایی: سنتورنواز، نه خواننده پاپ
در فهرست‌های عمومی موسیقی ممکن است نام «مجید کیانی» کنار برچسب خواننده ظاهر شود. منابع معتبر فارسی او را سید عبدالمجید کیانی هندی، زاده ۱ مهر ۱۳۲۰ در تهران، مدرس موسیقی ایرانی، نوازنده سنتور و ردیف‌دان معرفی می‌کنند. ساز اصلی‌اش سنتور است و حوزه کارش موسیقی دستگاهی، نه پاپ استودیویی. این مقاله بر همان هویت مستند تکیه دارد.
دانشنامه آزاد پارسی سال آغاز آموزش سنتور را ۱۳۳۶ در هنرستان آزاد موسیقی ملی ذکر کرده است. چهار سال نزد منوچهر صادقی و محمد حیدری ردیف سنتور ابوالحسن صبا و قطعات علینقی وزیری و روح‌الله خالقی را آموخت. سپس در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران بخشی از ردیف میرزاعبدالله را نزد داریوش صفوت و نورعلی برومند فراگرفت و چهار سال دیگر نزد برومند بقیه ردیف و شیوه سنتورنوازی حبیب سماعی را کار کرد. حدود دو سال نزد عبدالله دوامی ردیف آوازی و آداب اجرا خواند. در ۱۳۴۹ دانشنامه لیسانس گروه موسیقی دانشکده هنرهای زیبا را گرفت.
گفت‌وگوی روزنامه اعتماد با او که در گویا بازنشر شده، جزئیات انسانی همین مسیر را نقل می‌کند: از کودکی سنتور مشق می‌کرده و وقتی می‌پرسند چند ساله بوده می‌گوید نمی‌داند، آن‌قدر کوچک بوده که به خاطر ندارد. پس از دانشکده، کارشناس تحقیق موسیقی ایران در مرکز حفظ و پژوهش موسیقی ایرانی شد و چهار سال همراه برومند روی شیوه‌های سنتورنوازی حبیب سماعی کار کرد. سپس سه سال در محضر دوامی ماند و بعد به پاریس رفت.
سوربن، بازگشت ۱۳۵۸ و خلاف جهت مهاجرت
از ۱۳۵۵ تا ۱۳۵۸ در بخش موسیقی‌شناسی دانشگاه سوربن نزد تران وان که و ادیت وبر اتنوموزیکولوژی خواند. در گفت‌وگوی اعتماد مدت را سه سال و نیم نوشته‌اند. در ۱۳۵۸، در حالی که دولت فرانسه اقامت و بورس تحصیلی به او داده بود و بسیاری از موسیقی‌دانان به دلیل تنگنای پس از انقلاب از ایران می‌رفتند، با خانواده به ایران بازگشت. از همان سال در گروه موسیقی پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران به تدریس و تحقیق پرداخت.
این بازگشت، موقعیت او را از دانشجوی شرق‌شناسی در پاریس به معلم ردیف در تهران تبدیل کرد. ثمره سال‌های بعد، تألیف و ضبط هفت دستگاه موسیقی ایرانی و آثار مربوط به شیوه حبیب سماعی بود. ویکیجو نوشته او چندی در گروه گردآوری و شناخت موسیقی محلی به سرپرستی فوزیه مجد فعالیت کرد و از ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۳ در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی فعال بود. بنابراین پیوند او با آن مرکز، پیش از سفر فرانسه آغاز شده و پس از بازگشت در قالب مدیریت و پژوهش ادامه یافته است.
ردیف میرزاعبدالله روی سنتور و میراث حبیب سماعی
ردیف میرزاعبدالله در اصل بر پایه تکنیک سه‌تار شکل گرفته، اما نورعلی برومند آن را محور آموزش برای سازهای دیگر دستگاهی قرار داد. کیانی یک دوره کامل این ردیف را نزد برومند و صفوت آموخت و پس از سال‌ها ممارست، آن را بر اساس تکنیک و مضراب‌گذاری حبیب سماعی برای سنتور تنظیم کرد. اجرای صوتی این تنظیم در ۱۳۶۷ منتشر شد و سال‌ها مرجع درس ردیف در مراکز دانشگاهی موسیقی ایران بود. مؤسسه ماهور آوانگاری همین اجرا را با کار شهاب منا در کتاب «ردیف میرزاعبدالله برای سنتور» منتشر کرده است؛ چاپ با نت‌نویسی رایانه‌ای در ۱۳۹۷ معرفی شده است.
تأکید کیانی بر شیوه حبیب سماعی، او را از سنتورنوازان «شیرین‌نواز» جدا می‌کند. در گفت‌وگوی اعتماد توضیح داده که مرز ردیف‌نوازی جدی و شیرین‌نوازی قطعی نیست و نسبی است: وقتی نوازنده احساسات بسیار شخصی، چهارمضراب طولانی، جمله‌بندی تکراری و مبالغه برای اشک گرفتن از شنونده را وارد کار می‌کند، از عمق به سطح می‌آید. به گفته او تقلید ظاهری از حبیب سماعی یا برومند کسی را هنرمند نمی‌کند و تکرار مقلدانه حتی از شنیدن موسیقی مبتذل زیان‌بارتر است. این موضع نظری، هم روش تدریس و هم نقد او به جریان عامه‌پسند سنتور را توضیح می‌دهد.
آلبوم‌ها و نوارهایی چون «گذری در شیوه سنتورنوازی حبیب سماعی»، «ضربی‌های حبیب سماعی» و «آثار حبیب سماعی» در فهرست انتشارات او آمده‌اند. کتاب «به یاد حبیب» حاصل مصاحبه هفتگی یکی از شاگردان به اهتمام علی شادکام است که به مناسبت صد و دهمین سال تولد حبیب سماعی با همکاری مؤسسه سرو ستاه در ۱۳۹۴ منتشر شد.
تدریس، مدیریت و نهادها
کیانی مدیریت گروه موسیقی دانشکده هنرهای زیبا را از ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۹ بر عهده داشت و درس ردیف موسیقی ایران را حدود بیست و سه سال در دانشگاه تهران تدریس کرد. تدریس ردیف در مؤسسه فرهنگی هنری سرو ستاه از ۱۳۷۲ ادامه یافته و در مکتب‌خانه میرزاعبدالله نیز درس داده است. مدیریت مرکز حفظ و اشاعه یا حفظ و پژوهش موسیقی ایران، ریاست گروه موسیقی فرهنگستان هنر و عضویت در شورای عالی یونسکو در ایران در زندگینامه‌ها آمده است.
در گفت‌وگوی اعتماد، زمانی که مدیریت مرکز حفظ و پژوهش را بر عهده داشته، ساختار مرکز را شرح داده است: پس از تعطیلی موقت آموزشگاه، از او خواستند فعالیت به شکل دوره صفوت و برومند برگردد. شورای تخصصی از موسیقی‌دانان ردیف تشکیل شد. سه نوع عضویت پیوسته، وابسته و افتخاری تعریف گردید. اعضای پیوسته حق‌الزحمه می‌گرفتند و در نوازندگی یا تحقیق کار می‌کردند. آموزش را شفاهی و استادشاگردی می‌دانست: آداب گرفتن ساز، مضراب، رفتار شاگرد و کردار استاد. دو گروه اجرایی «سپهر» و «بسطام» را نام برده و از پژوهش زیبایی‌شناسی موسیقی دوره قاجار، نه بازگشت تقلیدی به آن دوره، سخن گفته است.
در گفت‌وگو با هنرآنلاین پس از بازنشستگی از دانشگاه پردیس هنر گفته همچنان برای کارشناسی ارشد زیباشناسی و تکمیل ردیف تدریس می‌کند و سه روز در هفته کلاس بیرون دانشگاه دارد. به هنرجو توصیه کرده شیوه را طوطی‌وار یاد نگیرد و پیشینه و اصالت یا نوع نوآوری مکتب را بشناسد تا تعصب کم شود. به گفته او مکاتب متعدد باید وجود داشته باشد و صاحب‌نظر می‌تواند مکتب خود را بسازد.
دانشنامه فارسی شاگردانی چون پشنگ کامکار، اردوان کامکار، جواد بطحایی، سیامک آقایی، علی بیانی، فوزیه مجد، محمدرضا معمارزاده، امین موسوی و شهاب منا را فهرست کرده است. حضور دو نسل کامکار در این فهرست، اثر تدریس سنتور او را در نوازندگی چند دهه اخیر نشان می‌دهد.
در بهمن ۱۳۸۳ در اختتامیه بیستمین جشنواره موسیقی فجر تقدیر شد. کتاب «شناخت هنر موسیقی: سماع ردیف» شامل هجده دفتر در سی و پنجمین دوره کتاب سال شایسته تقدیر شناخته شد. دانشنامه‌ها نشان ملی هنر ایران و نشان فرهنگ و هنر درجه یک را نیز در جعبه اطلاعات او آورده‌اند. همشهری از همنوازی با محمدرضا لطفی و داریوش فرهنگ‌فر و آلبوم «ترجیع‌بند» با آواز رامبد صدیف به‌عنوان کارهای ماندنی یاد کرده و دومی را در تاریخ بداهه‌نوازی و بداهه‌خوانی ایران اثر مهم دانسته است.
کتاب‌ها، مجموعه‌های پژوهشی و آثار صوتی
کتاب «هفت دستگاه موسیقی ایران» نخستین بار در ۱۳۶۸ توسط مؤسسه سرو ستاه منتشر شد. چاپ دوم در ۱۳۷۱ با شش نوار کاست اجرای ردیف میرزاعبدالله با سنتور کیانی و همکاری ایران صدا آمد. پس از نایابی، انتشارات سوره مهر آن را در ۱۳۹۳ و دوباره در ۱۳۹۷ چاپ کرد. کیانی در پیشگفتار سه بخش برای کتاب قائل شده: موسیقی دستگاهی و ردیف با فصل‌هایی درباره شیوه‌های اجرایی و محورهای موسیقی سنتی، و بخش توضیحات و فهرست‌ها.
دیگر کتاب‌های فهرست‌شده عبارتند از «مبانی نظری موسیقی ایران»، «ستاره عشق» در قالب داستان، «چگونگی پژوهش در موسیقی ایران» و مجموعه «شناخت موسیقی» در چند دفتر؛ دفتر مربوط به نوا و نگرش بر غم در موسیقی ایرانی جایزه کتاب سال گرفته است. دفترهای دیگر به سید حسین طاهرزاده و حبیب سماعی و بررسی سه شیوه هنر تکنوازی پرداخته‌اند.
از دهه هشتاد به بعد مجموعه «شناخت هنر موسیقی ایرانی» را به‌صورت آلبوم تصویری، صوتی و کتاب الکترونیک ادامه داد. شماره‌های منتشرشده در فهرست‌ها شامل نقش سکوت در موسیقی دستگاهی، نگرش بر غم در نوا، هفت مثنوی، چهار عنصر طبیعت، بررسی سه شیوه تکنوازی، خیام و موسیقی، طبیعت در هنر موسیقی، بررسی وزن، و جایگاه معنوی در هنر موسیقی ایران است. در هنرآنلاین گفته در بیست سال اخیر کوشیده هر دو سال یک‌بار نتیجه تحقیق را در قالب کتاب، سی‌دی و کنسرت عرضه کند. همچنین از پژوهش پیوند شعر و موسیقی و برنامه نشست تخصصی در این باره سخن گفته است.
آثار اجرایی ضبط‌شده شامل تکنوازی‌های مجموعه خسروانی با عنوان‌هایی چون «سنتور» و «ایران»، کنسرت بارسلونا و تاراگونا با ضرب شهرام کیانی، تکنوازی تورنتو در شور و سه‌گاه و راست‌پنجگاه، و کنسرت سفارت ایتالیا در تهران در ۱۳۶۰ در راست‌پنجگاه و بیات اصفهان با صدابرداری مجید درخشانی است. آموزش سنتور به روش ردیف‌نوازی در دستگاه شور نیز با نسخه تصویری منتشر شده است.
در مجموعه آلبوم‌های کانون فرهنگی و هنری چاووش، «چاووش ۱۱» اثر بی‌کلام و صرفاً هنری معرفی شده: تکنوازی سنتور مجید کیانی. منبع دانشنامه چاووش همین نسبت را ثبت کرده است.
نظرگاه درباره ردیف، رسانه و «موسیقی فاخر»
کیانی ردیف را میراثی می‌داند که مانند دیوان حافظ باید شناخته شود، نه این‌که تمام پخش رادیو و تلویزیون را پر کند. بداهه‌نوازی را عامل تازگی همیشگی موسیقی ایرانی دانسته و گفته اگر شناخت از کودکی با شنیدن همراه شود، ردیف کهنه نمی‌شود.
او میان موسیقی سنتی عامه‌پسند و موسیقی ردیف دستگاهی جدی فرق می‌گذارد و مرکز تحت مدیریتش را متعهد به مسیر دوم معرفی کرده است. در عین حال در هنرآنلاین گفته موسیقی اصیل در موج امروز ناشناخته‌تر شده و کتاب هفت دستگاه را بر اساس همین دغدغه نوشته است. این موضع، او را در تاریخ موسیقی پس از انقلاب در جناح حفظ و پژوهش قرار می‌دهد؛ جناحی که با مرکز حفظ و اشاعه، دانشگاه تهران و فرهنگستان هنر گره خورده است.
وبگاه سرو ستاه به‌عنوان پایگاه رسمی او معرفی شده است. برای شنونده‌ای که در کاتالوگ با برچسب خواننده به این نام می‌رسد، مسیر درست شنیدن، تکنوازی سنتور، ردیف میرزاعبدالله و مجموعه‌های پژوهشی است، نه قطعات پاپ. منابع این صفحه دانشنامه‌ها، همشهری، هنرآنلاین، گفت‌وگوی اعتماد و معرفی انتشارات ماهور هستند. متن شعر یا نُت کامل در اینجا نیامده است.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
