اوهام؛ راک فارسی با حافظ و مولوی
زندگی و آغاز
اوهام گروهی راک از تهران است که در سال ۱۳۷۸ شکل گرفت. اعضای نخستین شهرام شعرباف در آواز و آهنگسازی، شاهرخ ایزدخواه در گیتار الکتریک و بابک ریاحی‌پور در گیتار بیس بودند. ویکی‌پدیای انگلیسی مبدأ را ۱۹۹۸ میلادی نوشته و ویکی‌پدیای فارسی همان سال خورشیدی ۱۳۷۸ را مبنای تشکیل دانسته است. نام گروه در فارسی اوهام و در لاتین O-Hum است. شعرباف در مصاحبه با Mideast Tunes گفته اوهام در فارسی به معنای توهم‌هاست و نام را چنان برگزیدند که کلیشه نشود، معنای ثابت نداشته باشد و به فارسی و انگلیسی آسان نوشته و خوانده شود. در همان گفت‌وگو افزوده که در محیط سخت آن سال‌ها، ساختن گروه راک در ایران خود نوعی توهم به نظر می‌رسید.
ریشهٔ ایده به پیش از تاریخ رسمی گروه برمی‌گردد. شعرباف گفته از حدود ۱۳۷۳ با ایزدخواه در خانهٔ زرتشت سلطانی آشنا شد و از همان نت‌های نخست احساس کرد شریک کاری‌اش را یافته است. سال‌ها آلبوم‌هایی بیشتر با صدای انگلیسی ساختند و خواب گروه راک در ایران را دیدند. نهال حیرت را میوهٔ طبیعی کار ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۹ دانسته است. خودش متولد آوریل ۱۹۷۴ در تهران است، پدرش معمار، پیانو از ده سالگی، سپس سینتی‌سایزر و علاقه به Depeche Mode، و از هفده سالگی گیتار و راک. این پیشینه توضیح می‌دهد چرا اوهام از ابتدا به لایهٔ الکترونیک و گیتار، نه فقط به بازسازی سنتی، تکیه کرد.
زمستان ۱۹۹۸ شعرباف با سهمی از دارایی پدر خانه‌ای خرید و استودیوی کوچکی ساخت. با ایزدخواه روی درآمیختن راک غربی و مقام ایرانی کار می‌کردند؛ کاری که به گفتهٔ او آرش میتویی چند سال پیش‌تر آزموده بود. دو قطعه با گیتار آکوستیک و سه‌تار به نام درویش و در دیر مغان میان دوستان پخش شد و واکنش چنان بود که شرکت طنین صوت پیشنهاد قرارداد داد. آلبوم نخست، نهال حیرت، تابستان ۱۳۷۸ ضبط شد. نسخهٔ اولیه دوازده قطعه داشت و پیر می‌فروش بعداً از فهرست کنار رفت. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجوز نداد. به روایت شعرباف ایراد اصلی کلام حافظ نبود؛ سبک را غربی، پرسر و صدا و فاقد استاندارد دانستند، گیتار دیستورشن و درام بلند و خواندن حافظ را بی‌احترام شمردند. شرکت قرارداد را رها کرد.
مسیر هنری
وقتی نشر رسمی بسته شد، گروه مسیر اینترنت را باز کرد. ویکی‌پدیای فارسی راه‌اندازی وب‌گاه را زمستان ۱۳۷۹ و انتشار رایگان نهال حیرت دانسته است. منابع انگلیسی و Last.fm تاریخ سایت را مارس ۲۰۰۱ آورده‌اند. اختلاف ماه مهم است اما اصل ماجرا یکی است: آلبوم بدون مجوز روی شبکه رفت و در مدت کوتاه میان جوانان پخش شد. شعرباف گفته هر هفته یک قطعه می‌گذاشتند تا ترافیک حفظ شود و سرور بارها از دانلود می‌افتاد. Last.fm این حرکت را از نخستین نمونه‌های نشر رایگان راک زیرزمینی ایران دانسته است.
نخستین اجرای زنده، خصوصی، در کلیسای ارتدکس روس تهران بود؛ ویکی‌پدیای فارسی زمستان ۱۳۸۰ و منابع انگلیسی مارس ۲۰۰۱ را نوشته‌اند. قرار بود مخاطب سفارتخانه‌ای باشد اما به روایت شعرباف حدود سیصد جوان به سالن آمدند و نیروهای دولتی نتوانستند در رویداد کلیسا دخالت کنند. گروه همچنان از کنسرت رسمی محروم بود. پاییز ۱۳۸۱ دو قطعهٔ حافظ عاشق است و راه عشق در استودیو بم تهران ضبط شد و مجموعهٔ حافظ عاشق است پیش از عید ۱۳۸۲ روی سایت آمد؛ دانلود هفتهٔ اول بیش از پانزده هزار بار ذکر شده است. این آخرین کار با ترکیب اولیه بود.
اوایل ۱۳۸۲ ریاحی‌پور و سپس در تابستان همان سال ایزدخواه جدا شدند. ایزدخواه به ونکوور رفت. شعرباف مدتی به کانادا رفت و به تهران برگشت. بهار ۱۳۸۳ با گروهی زنده در برلین، هامبورگ و روستوک اجرا کرد؛ خانهٔ فرهنگ برلین و فابریک هامبورگ در منابع آمده است. Last.fm این سفر را از نخستین اجراهای راک ایرانی پس از ۱۳۵۷ در خارج دانسته است. پنجم دسامبر ۲۰۰۴ اجرایی به مناسبت روز جهانی ایدز در آمفی‌تئاتر بیمارستان قلب تهران ثبت شده است. اواخر ۱۳۸۳ ضبط نهایی قطعات دو سال گذشته آغاز شد و تابستان ۱۳۸۴ آلبوم آلوده شکل گرفت. بم‌آهنگ در کانادا پخش آمریکای شمالی و اروپا را بر عهده گرفت؛ تاریخ جهانی ۲۰ دسامبر ۲۰۰۵ است. در آلوده علاوه بر حافظ، در چهار قطعه از مولوی استفاده شده است.
۲۲ اکتبر ۲۰۰۶ گروه در جشنوارهٔ میان‌کهکشانی موسیقی ایرانی در زاندام هلند شرکت کرد. در سال ۱۳۸۸ به مناسبت ده سالگی، پانزده ریمیکس با نام ایهام یا E-HUM منتشر شد و پیر می‌فروش که در ۱۳۷۸ دمو بود کامل آمد. شهریور ۱۳۹۱ شعرباف پس از دریافت مجوز به نام گروه شهرام شعرباف، نخستین اجرای رسمی ایران را پس از حدود سیزده سال در سالن اصلی برج آزادی، سه روز و شش سانس، برگزار کرد. اجرای قبلی همان تابستان لغو شده و خریداران بلیت فقط در اجرای پژوهشی زیرزمین استودیو شنیده بودند. وزارت ارشاد اجازهٔ استفاده از نام اوهام را در تبلیغات رسمی داخل کشور نداده بود. آلبوم این خرقه بینداز در ۱۷ اسفند ۱۳۹۲ در ایران و جهان منتشر شد؛ نخستین آلبوم رسمی گروه در داخل پس از ۱۳۷۸. ویکی‌پدیای انگلیسی ناشر را نشر نوفه و تاریخ ۸ مارس ۲۰۱۴ نوشته است. آلبوم ده قطعه و حدود پنجاه دقیقه است و به روایت همان منبع مدتی پرفروش فیوژن داخل ایران بود.
در اردیبهشت ۱۳۹۳ دوباره در مجموعهٔ آزادی روی صحنه رفتند و ۳۰ خرداد همان سال تمدید شد. جام جم گزارش کرده شعرباف ترکیبی از این خرقه بینداز، نهال حیرت و آلوده را با روزبه قلی‌پور، سامان وندادی، پویا شمالی و نیما رمضان اجرا کرد و موسسهٔ آوای دوران برگزارکننده بود. نیمهٔ دوم ۱۳۹۳ کنسرت شهرستانی لغو شد. بهمن ۱۳۹۳ شعرباف در دو نامه به پیروز ارجمند، رئیس وقت دفتر موسیقی، خواستار لغو مجوز رسمی‌اش شد. آلبوم شط شراب در منابع فارسی سال ۱۴۰۰ و در ویکی‌پدیای انگلیسی ۸ مارس ۲۰۲۲ آمده و کار روی آن از پاییز ۲۰۲۱ با بازگشت سه عضو نخستین آغاز شده است. تک‌آهنگ دلبر عیار و قطعهٔ جام جم به‌عنوان تیتراژ پایانی فصل پنجم مستند فرمانده در نوروز ۱۳۹۸ نیز ثبت شده‌اند. در زمستان ۱۳۹۱ شعرباف قطعهٔ همیشه را برای تیتراژ سپید پررنگ شبکهٔ دو خواند؛ آهنگ از خود او و کلام با امیر سنجوری.
سبک و صدا
سبک گروه را راک فارسی، آلترناتیو راک و فیوژن خوانده‌اند: راک غربی با مقام، ساز و شعر فارسی. کلام عمدتاً از حافظ است و در آلوده مولوی هم وارد می‌شود. شعرباف دو دلیل برای انتخاب حافظ گفته است. نخست تضاد: واژه‌های حدود هشتصد ساله روی تراشه و رایانه؛ همان کاری که نقاشی با نماد کهن می‌کند. دوم امکان گفتن حرف‌هایی که شاعر کلاسیک می‌تواند بگوید و نویسندهٔ زنده در آن سال‌ها به سختی می‌توانست مستقیم بگوید. تأکید کرده هدفش حافظ با لباس جین و تی‌شرت بوده، نه تحریر اپرایی مرسوم. خودش اصطلاح پرشن راک را می‌پسندد و از برچسب راک زیرزمینی یا راک ایرانی بیزار است، چون هویت فارسی را در صدا می‌خواهد.
سازبندی این ادعا را عملی می‌کند. در ترکیب‌های بعدی سامان وندادی تار، سه‌تار، کمانچه و دف می‌نوازد؛ گیتار الکتریک و درام کنار این سازها می‌ماند. نهال حیرت از دو قطعهٔ گیتار و سه‌تار زاده شد. آلوده با حضور مهمانان سنتی و خط بیس کسری سبکتکین ضبط شد. ایهام لایهٔ الکترونیک و رقص را روی همان قطعات کشید چون به گفتهٔ شعرباف در آن مقطع آلبوم تازه ممکن نبود و می‌خواستند جوان‌ترها را نگه دارند. این خرقه بینداز را منابع انگلیسی به سمت آکوستیک و فولک متمایل دانسته‌اند. یعنی کارنامه از راک اعوجاج‌دار بدون مجوز، به ریمیکس، سپس به آلبوم مجاز با همان شعر کلاسیک حرکت کرده است.
صدای شعرباف خوانندهٔ راک است نه آواز دستگاهی. همین فاصله همان چیزی بود که ارشاد را در ۱۳۷۸ شوکه کرد. او در مصاحبه گفته نگاه و ظاهر گروه را هم برای جوان مسلمان ایران نامناسب دانستند. پس مسئله فقط دسیبل گیتار نبود؛ شکل ارائهٔ میراث ادبی در بدن و صدای راک بود. گویا نیوز در معرفی آلوده گروه را از پرسروصداترین و محبوب‌ترین گروه‌های پس از انقلاب خوانده و نهال حیرت را آغاز راهی دانسته که گروه‌های تازه‌کار راک بعدها پیمودند.
آثار و همکاری‌ها
نهال حیرت (۱۳۷۸) سند تولد است: ضبط تابستانی، قرارداد ناکام، نشر رایگان. حافظ عاشق است (۱۳۸۱) دو تک‌آهنگ است نه آلبوم بلند، اما آخرین سند ترکیب شعرباف، ایزدخواه و ریاحی‌پور. آلوده (۱۳۸۴) نخستین پخش جهانی شرکتی از کاناداست و مولوی را به فهرست اضافه می‌کند. ایهام (۱۳۸۸) بایگانی ریمیکس یک دهه است. این خرقه بینداز (۱۳۹۲) نقطهٔ چرخش حقوقی است: مجوز به نام شعرباف، عرضهٔ داخل با همان نام و خارج با نام اوهام. قطعات عنوان‌شده در منابع برای این آلبوم شامل قدح، این خرقه بینداز، مسلمانان مرا وقتی دلی بود، صلاح کار، نامه، رسم عاشق‌کشی، زاهد خلوت‌نشین، لب لعلش، منزل ویران و یاد باد است؛ آهنگسازی، تنظیم، میکس و مستر با شعرباف و کلام از حافظ. نوازندگان سامان وندادی، روزبه قلی‌پور، پویا شمالی، نیما رمضان و ماهان میرعرب در گزارش موسیقی ما آمده‌اند. شط شراب بازگشت سه عضو اولیه را پس از دو دهه جدایی ثبت می‌کند.
اعضای زنده در دوره‌های مختلف عوض شده‌اند. پس از جدایی ۱۳۸۲، کسری ابراهیمی در درام و کسری سبکتکین در بیس در دورهٔ آلوده بودند. از حدود ۱۳۹۱ نیما رمضان، سامان وندادی، روزبه قلی‌پور و پویا شمالی ترکیب اجرایی برج آزادی را ساختند. بابک آخوندی و حیدر ساجدی در اجراهای برلین ۲۰۰۸ کنار شعرباف آمده‌اند. ویکی‌پدیاهای فارسی و انگلیسی در فهرست اعضای فعلی و پیشین کاملاً یکدست نیستند؛ آنچه پایدار است محوریت شعرباف از ابتدا تا امروز است.
همکاری بیرون گروه محدود و مستند است: تیتراژ سپید پررنگ، جام جم برای فرمانده، و تولید آلبومی برای گروه برلینی Debie Parker که Last.fm در دورهٔ اقامت ۲۰۰۸ برلین آورده است. این‌ها فرعی‌اند. هویت اوهام همان تضاد حافظ و گیتار است.
جایگاه
اوهام در روایت تاریخ راک ایران معمولاً به‌عنوان یکی از هموارکنندگان نشر مستقل اینترنتی و اجرای بدون مجوز در پایان دههٔ هفتاد می‌آید. رد ارشاد، سایت رایگان، کنسرت کلیسا، سفر آلمان و بعد مجوز ۱۳۹۱، قوس کاملی از زیرزمین تا سالن دولتی است. با این حال حتی پس از مجوز، نام گروه در تبلیغات داخل قابل استفاده نبود و نامهٔ ۱۳۹۳ نشان می‌دهد رسمی شدن پایان اصطکاک نبود. فارسی‌چارت گروه را در ردهٔ راک فارسی و فیوژن و بخشی از جریان مستقل پس از دههٔ ۱۹۹۰ دانسته است.
اهمیت هنری‌اش لزوماً شمار شنوندهٔ امروز نیست. اهمیت در این است که شعر کلاسیک را از ردیف و ارکستر جدا کرد و به درام و دیستورشن سپرد، بدون آن‌که زبان را انگلیسی کند. شعرباف گفته پیش از اوهام کارهای دیگری ضبط کرده بودند اما خواستند شنونده بفهمد اثر از یک گروه ایرانی است. این تصمیم، راک تهران را از پوشش غربی صرف جدا کرد. نسل‌های بعد ممکن است صدای تمیزتر یا کلام امروزی‌تر داشته باشند؛ مسیر اجازه گرفتن از حافظ برای گفتن حرف امروز، از همین کارنامه عبور می‌کند.
شنیدن در گوشه
ترتیب شنیدن با نهال حیرت آغاز می‌شود تا صدای بدون مجوز ۱۳۷۸ معلوم شود. حافظ عاشق است حلقهٔ ترکیب اولیه است. آلوده حجم استودیویی و ورود مولوی را نشان می‌دهد. ایهام را جدا، به‌عنوان بازخوانی الکترونیک همان دهه، باید شنید. این خرقه بینداز صدای دورهٔ برج آزادی است؛ همان دوره‌ای که جام جم از اجرای دوباره در آزادی گزارش داد. شط شراب بازگشت سه نفر نخست را می‌بندد. در اجراهای زنده، کنار هم نشستن تار و کمانچه با گیتار الکتریک همان ایدهٔ پرشن راک را از روی کاغذ به صحنه می‌آورد. گوشه برای این گروه جای مرور یک تک‌آهنگ نیست؛ جای شنیدن قوس بیست‌وچند ساله‌ای است که از دانلود رایگان به آلبوم مجاز رسید و باز به نام اوهام در حافظه ماند.
این مقاله از منابع عمومی نوشته شده؛ متن ترانه بازنشر نمی‌شود.
